تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (284)
جلد 1 صفحه 366
ترجمه
مر خدا را است آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است و اگر ظاهر کنيد آنچه را در باطن نفوس شما است يا مخفى نمائيد آنرا محاسبه مى‌کند شما را بآن خدا پس مى‌آمرزد مر کسى را که بخواهد و عذاب ميکند کسى را که بخواهد و خدا بر هر چيز توانا است..
تفسير
هر چه در آسمانها و زمين است مخلوق و مملوک خداوند است بملکيت حقه حقيقيه نه چون ملکيت ما که اضافه و اختصاصى بيش نيست آنهم در طول ملکيت خدا و اولياء او و آنچه را که در ضمير و سر مستتر مخلوق از خير و شر موجود است خداوند عالم بآن است و حساب آنرا خواهد کشيد خواه پنهان کنند خواه آشکار و در نهج البلاغه است که بآنچه در سينه‌هاى مردم جاى‌گزين شده است مجازات مييابند فيض ره فرموده وساوس و حديث نفس داخل در معاصى قلبيه نيست زيرا که شخص نميتواند از آنها خوددارى نمايد ولى نبايد اعتقاد بباطل نمايد و عزم بر معصيت کند و در کافى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که پيغمبر (ص) فرمود خداوند برداشت از امت من نه خصلت را خطا و نسيان و آنچه را نمى‌دانند و آنچه را طاقت ندارند و آنچه را مضطر بآن شدند و آنچه را مجبور بآن شدند و فال بد و خيال بد در باره خلق و حسد را ماداميکه بزبان و دست ظاهر نشود و عياشى از آنحضرت نقل نموده در تفسير اين آيه که لازم است بر خدا که داخل نکند در بهشت کسى را که در قلب او بمقدار حبه خردلى از محبت آن دو نفر باشد و مراد معلوم است و از ابن عباس روايت شده است که چون اين آيه نازل شد ابو بکر و عمر و عبد الرحمن بن عوف و جمعى ديگر از مردم شرفياب حضور حضرت رسول (ص) شدند و عرض کردند آيا خداوند ما را تکليف بما لا يطاق فرموده بسا ميشود خيال معصيت در دل ما راه مى- يابد و ما از خود خارج مينمائيم پيغمبر (ص) فرمود شايد شما هم مانند بنى اسرائيل ميخواهيد بگوئيد شنيديم و معصيت نموديم بگوئيد شنيديم و اطاعت نموديم آنها ساکت شدند ولى اين تکليف بر آنها گران آمد تا آنکه آيه شريفه لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها نازل شد پيغمبر (ص) فرمود خداوند از انديشه‌هاى امت من گذشت ماداميکه بزبان و دست جارى نشود و در منهج از امام باقر (ع) روايت نموده که تفسير اين آيه آنستکه آنچه آشکار کنيد از اعمال خودتان که مردم آن را مشاهده نمايند و آنچه
جلد 1 صفحه 367
را که از مردم پنهان نمائيد خداوند جزاى هر دو را خواهد داد و نيز از ابن عباس روايت شده است که خداوند تمام اعمال بندگان را در روز قيامت بر آنها احصا کند از گفتار و کردار و انديشه دل و بنظر حقير ظاهر آيه شريفه آنستکه آنچه در نفس جاى‌گزين گردد چه اظهار شود چه اخفا مورد محاسبه است نهايت آنکه خيال معصيت و انديشه باطل در باره خلق و وساوس شيطانيه که احيانا انسان مبتلا بآنها ميشود و از خود دور ميکند در نفس جاى‌گزين نيست و صورت آنرا تغيير نميدهد لذا مورد عفو است بلکه ميتوان گفت مورد تکليف نيست چون ما لا يطاق است و نسخ در آن راه ندارد چون نسخ در احکام ثابته است علاوه بر آنکه ظاهر آيه جمله خبريه است و نسخ در آن متصور نيست و آنچه از روايت ابن عباس استفاده ميشود شايد بملاحظه آن باشد که حضرت ختمى مرتبت خواسته با آنها مدارا فرمايد لذا تصريح بسوء استفاده آنها نفرموده و جواب اقناعى داده و حال آنها را به بنى اسرائيل تشبيه فرموده و چون مى‌دانسته که غرض آنها از سؤال اشکال تراشى و خودنمائى است محذورى در ترک جواب واقعى نبوده و ضمنا براى آنکه مبادا بر بعضى از مسلمانان امر مشتبه شود بعد از نزول آيه لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها حکم واقعى را بيان فرموده است در هر حال آنچه در نفس جاى‌گزين شده که قابل ابراز و اخفاء است و از ظاهر آيه استفاده مى‌شود که مورد محاسبه است يا از قبيل عقائد دينى است که مسلما مورد عقاب بلکه خلود در آن است يا از قبيل اراده و عزم بر معصيت است که مورد خلاف است و بعضى از محققين قائل بعقاب بر آن شده‌اند و بعض ديگر باخبار معتبر تمسک نموده و آيه را مخصوص بعلوم و عقايد دانسته‌اند يا از قبيل بخل و حسد و کينه و سوء ظن و عداوت با برادران دينى و ساير صفات مذمومه است که بمعرض ظهور نرسيده ولى در نفس جاى‌گزين شده است در اين دو قسم ميتوان گفت محاسبه هست ولى عقاب نيست و در قسم اول هر دو ثابت است و مراد از محاسبه صور برزخيه است که مولد از اعمال و ملکات است و بمنزله آثار وضعيه ظاهريه اشياء است و غير از ثواب و عقاب موعودين در قيامت کبرى است چنانچه سابقا بيان شد و مؤيد اين معنى است روايت اخيره ابن عباس و کلام امير المؤمنين (ع) در نهج البلاغه که ذکر شد و بنابراين بيان ظاهر آيه شريفه محفوظ از نسخ و تخصيص و با اخبار ائمه اطهار منطبق است چون
جلد 1 صفحه 368
لسان اخبار آنستکه اين امور موجب استحقاق عقاب هست ولى خداوند بر بندگان منت نهاده و به آبروى پيغمبر (ص) از آنها عقاب را برداشته است و اين منافات با محاسبه ندارد و آثار وضعيه قابل رفع نيست و شايد اشاره باين امر باشد ذيل آيه شريفه که فرموده است محاسبه ميفرمايد پس از آن مى‌آمرزد مر آنکس را که ميخواهد و عذاب ميکند آنکس را که ميخواهد پس وعده عذاب نداده است و معلوم ميشود محاسبه غير از عذاب است خواه مراد از آن صور برزخيه باشد خواه نباشد و اين تحقيق و توفيق از غنائم اين کتاب بشمار ميرود و خداوند بر هر چيز قادر است از محاسبه و مغفرت و عذاب و کسى حق چون و چرا ندارد.