اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لِلّه‌ِ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ وَ إِن تُبدُوا ما فِي أَنفُسِکُم أَو تُخفُوه‌ُ يُحاسِبکُم بِه‌ِ اللّه‌ُ فَيَغفِرُ لِمَن يَشاءُ وَ يُعَذِّب‌ُ مَن يَشاءُ وَ اللّه‌ُ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ (284)
لِلّه‌ِ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ لام ملکيّت است که جميع آنچه در آسمانها و زمين است ملک طلق خداوند است، شريک ندارد و احدي نسبت بآنها ذي حق نيست زيرا موجد و خالق تمام او است و بس بملکيّت ذاتيّه حقيقيّة.
و امّا مالکيّت بعضي لبعض ملکيّت جعليّه اعتباريّه است قائم بيد معتبر است و آن خداوند است و از براي او است سلب اعتبار و القاء ملکيّت زيد مثلا و اعتبار ملکيّت عمرو و بالعکس.
و ملکيّت از مقوله جدة است و واجديّت حق ذاتيست و فقدان در ساحت قدس او روا نيست زيرا فقدان نقص است و مستلزم احتياج است و نقص و احتياج از لوازم امکان است و واجب الوجود بالذات واجد کل شيئي است و ممکن بالذات فاقد کل‌ّ شيئي.
وَ إِن تُبدُوا ما فِي أَنفُسِکُم يعني آنچه در کمون قلب شما است اگر ظاهر کنيد أَو تُخفُوه‌ُ يا مخفي کنيد و اظهار نکنيد يُحاسِبکُم بِه‌ِ اللّه‌ُ تماما در تحت حساب فرداي قيامت خواهد آمد.
(اشکال) بعضي توهّم کرده‌اند که اينکه آيه دلالت دارد بر اينکه نيّت معصيت و سوء هم مورد مؤاخذه است و هکذا ملکات رذيله مثل کبر و بخل و لو اينکه عمدا بر خلاف آنها رفتار کند و اينکه از دو جهت اشکال دارد: يکي آنکه بسياري از اينکه ملکات رذيله اختياري نيست و مؤاخذه بر امر غير اختياري قبيح است. ديگر آنکه اخبار بسياري داريم که ميفرمايد
(نيّة السوء لا تکتب).
(جواب) اينکه آيه دلالت بر مؤاخذه و عذاب ندارد بلکه در تحت حساب
جلد 3 - صفحه 89
ميآيد، لذا ملکات رذيله در صورتي که آثار بر آن بار نکند اگر چه مؤاخذه ندارد لکن مسلّما با کساني که منزّه از آنها و متّصف بضدّ آنها که ملکات حسنه باشد هستند تفاوت دارند در رتبه و درجه و همين کافي است در حساب.
و امّا نيّة السوء، اخبار مختلف است بعضي دلالت بر ثبوت مؤاخذه دارد، و بعضي بر نفي آن و در جمع بين اينکه دو دسته وجوهي گفته شده لکن آنچه بنظر ميرسد اگر نيّت معصيت نمود سپس نادم شد و منصرف گرديد مؤاخذه ندارد، و امّا اگر متمکّن نشد از فعل معصيت با اينکه کمال شوق را بآن داشت مؤاخذه دارد بعلاوه آنکه مسلّما ناوي سوء با ناوي خير تفاوت رتبه و درجه دارند و همين کافي است چنانچه ذکر شد، فَيَغفِرُ لِمَن يَشاءُ وَ يُعَذِّب‌ُ مَن يَشاءُ غفران الهي بسيار سعه دارد حتّي باندازه‌اي که انبياء و ملائکه تصوّر نميکردند حتّي شيطان هم بطمع ميافتد فرداي قيامت چنانچه مضمون آيات و اخبار بسياري است لکن مشروط است بقابليّت محل يا بواسطه ايمان يا بواسطه عمل صالحي که موجب قابليّت بشود، و امّا اگر قابل مغفرت نباشد هرگز مورد مغفرت نخواهد شد چنانچه مشرکين و کفّار و مخالفين و معاندين هيچ گونه قابليّتي در آنها نيست زيرا ايمان ندارند و عمل صالحي هم در آنها نيست بواسطه آنکه شرط صحّت کليّه اعمال ايمان است، بلي ممکن است تخفيف در عذاب زيرا اهل عذاب تماما يک درجه نيستند بلکه شدّت و ضعف در آنها بسيار است، هر چه کفر و عنادش بيشتر و ظلم و معاصيش زيادتر باشد عقوبت آن شديدتر است و کمتر باشد کمتر.
وَ اللّه‌ُ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ هم قادر بر عفو و مغفرت است و هم قادر بر عذاب و عقوبت.
90