«أنام» به معناى آفريده‌ها، اعمّ از جنّ و انس و همه موجودات روى زمين است. «فاکِهَةٌ» به هر نوع ميوه و «ريحان» به هر گياه خوش‌بو گفته مى‌شود.
«اکمام» جمع «کم» به معناى پوششى است که ميوه را در برمى‌گيرد، همان گونه که «کم» به معناى آستين است که دست را مى‌پوشاند و «کمه» بر وزن قُبّه به کلاهى گفته مى‌شود
جلد 9 - صفحه 383
که سر را مى‌پوشاند. شايد مراد از «اکمام» در آيه، اليافى باشد که همچون الياف روى نارگيل، دور درخت خرما را فرامى‌گيرد.
«حب» به معناى دانه و «عصف» به معناى برگ‌ها و اجزايى است که از گياه جدا مى‌شود و لذا به کاه نيز «عصف» گفته مى‌شود.
«آلاءِ» جمع «الى» به معناى نعمت است.
تکرار سؤال‌هاى پى در پى همراه با انتقاد، دليل آن است که هر نعمتى براى خود تصديق و تکذيبى دارد.
در حديث مى‌خوانيم: کسى‌که سوره مبارکه الرّحمن را مى‌خواند، هر بار که به آيه «فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ» مى‌رسد، بگويد: «لا بشى‌ء من آلائک رب اکذب» «1» يعنى اى پروردگار من! هيچ يک از نعمت‌هاى تو را تکذيب نمى‌کنم.
بحث تکرار
در اينجا به مناسبت اولين مورد از موارد تکرار آيه «فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ» در اين سوره، بحثى پيرامون تکرار ارائه مى‌گردد.
تکرار مثبت:
براى ايجاد يک فرهنگ، تکرار مسايل، مهم و ضرورى است.
رسول‌خدا صلى الله عليه و آله بارها فرمود: «انى تارک فيکم الثقلين کتاب الله و عترتى» تا رابطه قرآن و عترت را در ميان مردم محکم سازد.
پس از نزول آيه «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ» «2» تا چند ماه رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام صبح در خانه فاطمه زهرا عليها السلام مى‌آمد و مى‌فرمود: «الصلاة الصلاة» «3» تا به مردم اعلام کند اهل بيت من همان کسانى هستند که در خانه على و فاطمه هستند.
در حديث مى‌خوانيم: دليل چهار مرتبه تکرار «الله اکبر» در آغاز اذان، آن است که مردم از
«1». بحار، ج 92، ص 306.
«2». طه، 132.
«3». بحار، ج 35، ص 207.
جلد 9 - صفحه 384
غفلت درآيند ولى هنگامى که متوجّه شدند، باقى جملات به دو بار تقليل مى‌يابد. «1»
گاهى حضرت على عليه السلام به خاطر ايجاد حساسيّت در مردم، الفاظى را تکرار مى‌کردند. چنانکه به فرزندانش وصيّت مى‌کند: الله الله فى الايتام ...، «الله الله فى جيرانکم»، «الله الله فى الصلاة»، الله الله فى القرآن ... «2» که لفظ جلاله «الله» تکرار شده است.
تکرار نماز در هر شبانه روز، براى آن است که هر روز گامى به خداوند نزديک شويم. کسى که از پله‌هاى نردبان بالا مى‌رود، در ظاهر، پاى او کارى تکرارى انجام مى‌دهد ولى در واقع در هر حرکت گامى به جلو و رو به بالا مى‌گذارد. کسى که براى حفر چاه کلنگ مى‌زند، در ظاهر کارى تکرارى مى‌کند، ولى در واقع با هر حرکت، عمق چاه بيشتر مى‌شود. انسان با هر بار نماز و ذکر و تلاوت آيه‌اى گامى به خدا نزديک مى‌شود تا آنجا که درباره پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم: «دَنا فَتَدَلَّى فَکانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى» «3» چنان به خدا نزديک شد که به قدر دو کمان يا نزديک‌تر شد.
تکرار سفارش به تقوا در هر يک از خطبه‌هاى نماز جمعه در هر هفته، بيانگر نقش تکرار در تربيت دينى مردم است.
اصولا بقاى زندگى با تنفس مکرر است و کمالات، در صورت تکرار حاصل مى‌شود. با يک بار انفاق و رشادت، ملکه سخاوت و شجاعت در انسان پيدا نمى‌شود، همان گونه که رذائل و خبائث در صورت تکرار، در روح انسان ماندگار مى‌شوند.
دلايل تکرار در قرآن
تکرار، گاهى براى تذکّر و يادآورى نعمت‌هاى گوناگون است. نظير تکرار آيه «فَبِأَيِّ آلاءِ*
«1». علل الشرايع، ج 1، ص 259.
«2». نهج‌البلاغه، نامه 47.
«3». نجم، 9.
جلد 9 - صفحه 385
رَبِّکُما تُکَذِّبانِ»*
گاهى براى هشدار و تهديد خلافکاران است. نظير تکرار آيه «فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِينَ»* «1»
گاهى براى فرهنگ‌سازى است. نظير تکرار «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ»* در آغاز هر سوره.
گاهى براى اتمام حجّت است. نظير تکرار آيه «وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ»* «2»
گاهى براى انس بيشتر و نهادينه شدن است. نظير تکرار آيه «اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِيراً» «3»
گاهى براى بيان دستورات جديد است. نظير تکرار «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ..»*
گاهى به منزله قطعنامه براى هر فراز از مطلب يا سخنى است. چنانکه در سوره شعراء پس از پايان گزارش کار هر پيامبرى، مى‌فرمايد: «إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»*
گاهى تکرار، نشان دهنده وحدت هدف و شيوه است. در سوره شعراء بارها جمله «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ»* از زبان پيامبران متعدد تکرار شده که بيانگر آن است که شعار و هدف همه آنان يکى بوده است.