تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (284)
لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ: براى خداست خاصه مالکيت و سلطنت آنچه در آسمانهاست از کواکب و ملائکه و غير آن از عجائبات و آنچه در زمين است از ارکان و مواليد. يا مر ذات يگانه الهى راست عوالم روحانيه که استار غيوب و بواطن صفاتند و عوالم جسمانيه که ظواهر اسماء و مظاهر
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 264، حديث دوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 518
افعالند، يعنى زمام اختيار خلق و ملک آسمان و زمين و آنچه بين آنهاست و تدبيرات عالم وجود در تحت اقتدار و قبضه اختيار او است، زيرا ذات احديت سبحانى مبدع و منشى همه مکونات و ممکنات است پس ملک و ملک همه به يد قدرت او است به هر قسمى که اراده فرمايد. وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِکُمْ:
و اگر آشکار کنيد آنچه در نفوس شماست از نيات و قصدها، أَوْ تُخْفُوهُ: يا پنهان سازيد آن را، يُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ: محاسبه فرمايد شما را به آن خداى تعالى، پس شما را به آن مجازات خواهد داد.
و از حضرت باقر عليه السّلام مروى است در تفسير اين آيه فرمود: آنچه آشکار کنيد از افعال ظاهره که مردم آن را مشاهده کنند، و آنچه مخفى نمائيد از آنها، حق تعالى بر اين هر دو جزا خواهد داد. «1» تنبيه: آيه شريفه شامل است اعتقادات صحيحه و فاسده را، يعنى عقد قلبى و آنچه در تحت تکليف داخل نيست مانند وساوس و هواجس نفسانى و آنچه تحفظ از آن ممکن نباشد مانند خواطر قلبيه از اين حکم خارج است به دلالت عقل و فرمايش نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: انّ اللّه تجاوز لهذه الامّة عن نسيانها و ما حدّثت به انفسها ما لم يتکلّم به او يعمل به: «2» بدرستى که خداى تعالى از امت من عفو فرموده نسيان آنان را و آنچه نفس ايشان به آن حديث کند مادامى که تکلم ننموده يا عمل نکرده باشد.
فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ: پس مى‌آمرزد به فضل خود هر که را که آمرزش او را خواهد. وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ: و عذاب نمايد به عدل هر که را که تعذيب او را خواهد. وَ اللَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: و خداى تعالى بر همه چيز از آمرزش و عذاب قادر و توانا است.
تحقيق: علامه مجلسى رضوان الله عليه در مرآت العقول شرح مفصلى در اين موضوع بيان فرموده وضوح اين مطلب منوط به احوال قلب است:
1- حديث نفس- آنچه در قلب خطور يابد مثل صورت زنى که پشت سر
«1» سفينة البحار، جلد اوّل، صفحه 232 (با اندکى تفاوت)
«2» سفينة البحار، جلد اوّل، صفحه 232 (با اندکى تفاوت)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 519
او باشد در راه که اگر توجه کند او را مى‌بيند.
2- ميل طبع و هيجان رغبت- که عبارت است از شهوتى که در طبع و ميل انسانى باشد.
3- حکم قلب و اعتقاد به اينکه سزاوار است نظاره شود مادامى که رادعى و مانعى حاصل نباشد مانند حياء و خوف.
4- تصميم عزم و جزم بر فعل که مقدمه تحريک عضلات است.
اما اول و دوم مخاطره و حديث نفس و مؤاخذه ندارد و مشمول حديث شريف نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قال: عفى عن امّتى ما حدّثت به نفوسها «1» فرمود: عفو شده از امت من آنچه حديث کند به آن نفوس آنان.
و اما سومى، يعنى اعتقاد و حکم قلب مردّد است بين حال اختيار و اضطرار، پس اختيارى آن مورد مؤاخذه، و اضطرارى آن مؤاخذه ندارد.
اما چهارمى که تصميم عزم و قصد به فعل مورد مؤاخذه خواهد بود، پس اگر خوف الهى او را بازدارد و پشيمان شود، نوشته شود براى او حسنه، زيرا قصد او اولا معصيت بود، لکن امتناع او از آن مجاهده نفس و حسنه محسوب مى‌باشد، و لذا فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: يقول اللّه للحفظة:
اذا همّ عبدى بسيّئة فلا تکتبوها عليه فان عملها فاکتبوها سيئة و ان همّ بحسنة و لم يعملها فاکتبوها حسنة فان عملها فاکتبوها عشرا: «2» خداى تعالى فرمايد به ملکين حافظين اعمال: هر گاه قصد کند بنده من به گناهى، پس ننويسيد آن را بر او، اگر بجا آورد آن را، بنويسيد يک گناه. و اگر قصد حسنه نمود و بجا نياورد، بنويسيد بر او حسنه، پس اگر آن را بجاى آورد، بنويسيد براى او ده ثواب. و اين دليل عفو است بر عمل قلب و تفضل از جانب مقلب القلوب.
تتمه: چون آيه نازل شد جماعتى از صحابه خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کردند: ما تکليف ما لا يطاق شديم به جهت
«1» المحجة البيضاء، جلد 5، صفحه 74.
«2» المحجة البيضاء، جلد 5، صفحه 74.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 520
آنکه هيچيک از ما خالى از حديث نفس نيستيم و زمام انديشه ما در اختيار ما نيست، گاهى خيال معاصى در قلب ما خطور کند و ما آن را کراهت داريم، اگر خدا ما را به آن محاسبه فرمايد کار بر ما دشوار گردد؟ حضرت فرمود: شما همان را گوئيد که بنى اسرائيل گفتند: سمعنا و عصينا، لا جرم چندين بليه بر گفتار آنان متفرع شد گفتند: سمعنا و اطعنا. اصحاب به فرمايش حضرت اطمينان يافته از صميم قلب گفتند: سمعنا و اطعنا؛ آيه شريفه نازل شد که:
لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها؛ بنا بقولى آيه شريفه بعد نازل شد: