«أَفْنانٍ» يا جمع «فنن» به معناى شاخه تازه است و يا جمع «فان» به معناى انواع.
در بند چهلم دعاى جوشن کبير مى‌خوانيم: «يا خير المحبوبين» خداوند، بهترين محبوب است، پس ترس ما از مقام اوست، نه ذات او، مقام آگاهى و حضور و عدل و احاطه او.
خوف از مقام الهى، عامل پيشگيرى از گناه و رسيدن به بهشت است، چنانکه در آيه 40 سوره نازعات مى‌خوانيم: «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى» آنکه از مقام پروردگارش خوف داشته و نفس خود را از هوس‌ها باز دارد، پس قطعاً بهشت موعود جايگاه اوست.
سرچشمه خوف بايد معرفت و شناخت مقام پروردگار باشد، «خافَ مَقامَ رَبِّهِ» چنان که اشکى ارزشمند است که بر اساس شناخت باشد. «تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ» «1» يعنى به خاطر شناخت و معرفتى که پيدا کردند، اشک مى‌ريختند.
در سوره انسان، درباره اهل بيت عليهم السلام مى‌خوانيم که غذاى خود را سه روز پى‌درپى به يتيم و مسکين و اسير دادند و گفتند؛ ما از پروردگار و روز قيامت مى‌ترسيم، «إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً» «2» و در اين آيه مى‌خوانيم: «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» پس اهل بيت عليهم السلام قطعاً بهشتى هستند.
در روايات آمده است که هرکس در دنيا از خداوند خوف داشت، در آخرت در امان است و
«1». مائده، 83.
«2». انسان، 10.
جلد 9 - صفحه 404
هر کس در دنيا احساس امنيّت کرد، در آخرت در خوف است. «1»
امام صادق عليه السلام فرمود: «من علم ان الله يراه و يسمع ما يقول من خير و شر فيحجزه ذلک عن القبيح من الاعمال فذلک الذى خاف مقام ربه و نهى النفس عن الهوى» «2» هر کس باور کند که خداوند او را مى‌بيند و هر چه بگويد مى‌شنوند و اين ايمان، او را از کارهاى زشت بازدارد، پس او همان کسى است که از مقام خداوند خائف بوده و نفس خود را از هوس باز داشته است.
در حديث مى‌خوانيم که رسول خدا صلى الله عليه و آله به امام على عليه السلام فرمود: چند چيز سبب نجات است که يکى از آنها خوف از خداوند در نهان و آشکار است. «3»
رابطه تنگاتنگ با عالم ربّانى، سبب تقويت خوف از مقام خداوند است. در حديث مى‌خوانيم: «من مشى فى طلب العلم خطوتين و جلس عند العالم ساعتين و سمع من المعلم کلمتين اوجب الله له جنتين کما قال: «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ»» «4» هر کس براى تحصيل علم دو قدم بردارد و نزد عالم دو ساعتى بنشيند و از استاد دو کلمه‌اى فرا گيرد، خداوند براى او دو باغ بهشتى واجب مى‌نمايد و آنگاه به اين آيه قرآن استناد کرد.
خوف از مقام خداوند در دنيا، وسيله درامان ماندن از همه خوف‌ها در آخرت است. چنانکه در آيات ديگر قرآن، اين عبارت تکرار شده است: «أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» «5»
ميوه‌هاى بهشتى، نه زحمت چيدن دارد، «جَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ» نه دسترسى به آنها زمان مى‌برد، «قُطُوفُها دانِيَةٌ» «6» نه محدوديّت دارد، «فاکِهَةٍ کَثِيرَةٍ» «7» و نه موسم خاص.
«لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ» «8»
لقمان به فرزندش سفارش کرد، آن گونه خوف الهى داشته باش که عبادت جنّ و انس تو را آرام نکند و آن گونه به فضل خداوند اميدوار باش که گناه ثقلين تو را مأيوس نکند. مشابه
«1». تفسير کنزالدقائق.
«2». تفسير نورالثقلين.
«3». تفسير کنزالدقائق.
«4». ارشادالقلوب، ج 1، ص 195.
«5». يونس، 62.
«6». حاقّه، 23.
«7». واقعه، 32.
«8». واقعه، 33.
جلد 9 - صفحه 405
اين کلام از حضرت على عليه السلام نيز نقل شده است. «1»
امام باقر عليه السلام از رسول اکرم صلى الله عليه و آله نقل مى‌کند که هيچ کس به اعمال خود تکيه نکند، بلکه تنها به فضل و رحمت خداوند تکيه کنيد. «2»