تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى «8»
ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى: پس نزديک شد به پيغمبر بعد از آنکه او را ديده و غشوه حاصل شده بود، پس درآويخت از افق، يعنى از آنجا سر فرود آورد و سر خود را به سر حضرت گذاشت به جهت تکلم نمودن با او. اين کلام مشعر است بر
«1» مدرک ياد شده.
«2» مجمع البيان ج 5 ص 173.
جلد 12 - صفحه 326
شدت قوت او و اشعار به قرب دنو جبرئيل به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بعد از دورى او در افق اعلى. نزد بعضى معنى آنکه نزديک شد جبرئيل به پيغمبر بعد از استواى او به افق اعلى پس فرود آمد به او.
تنبيه: از تتبع احاديث آل عصمت عليهم السّلام محقق شود که آيات شريفه قضيه معراج حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله را بيان مى‌فرمايد. و آن در ضمن يک مقدمه و سه مطلب عنوان مى‌شود:
اما مقدمه: کيفيت معراج:
يکى از ضروريات دين مقدس اسلام، معراج حضرت ختمى مرتبت صلى اللّه عليه و آله است آنچه مذهب حق است آنکه: خداى تعالى وجود مقدس پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله را در يک شب سير داد با بدن عنصرى و جسم بشرى خاکى با روح در بيدارى با لباس از عمامه و رداء و نعلين از مکه به بيت المقدس، و از آنجا به سماوات عاليات و از سرادقات و حجابات گذشته به مقام «قاب قوسين او ادنى». و به جائى رسيد که جبرئيل گفت: «لو دنوت انملة لاحترقت»: اگر به قدر سر انگشتى نزديک آيم مى‌سوزم. از آنجا هم گذشته به مقامى رسيد که بدون واسطه مخاطبات بين ذات احديت با پيغمبر ختمى مرتبت صلى اللّه عليه و آله واقع شد، چنانچه فرمايد: «فاوحى الى عبده ما اوحى».
مطلب اول اثبات معراج: بادله اربعه محقق است:
اما کتاب: سوره اسرى: «سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا ...» و آيات شريفه اين سوره (ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَکانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى). و آيه (وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا) که در محل خود تفسير شده.
اما احاديث بسيار، که جمع‌آورى آن کتابى شود از جمله:
1- صفات الشيعه- ابن بابويه رحمه الله از حضرت صادق عليه السّلام:
ليس من شيعتنا من انکر اربعة اشياء المعراج و المسائلة فى القبر و خلق الجنة و النار و الشفاعة. فرمود: نيست از شيعيان ما هر که انکار کند چهار چيز را: معراج، و
جلد 12 - صفحه 327
سؤال در قبر، و خلق بهشت و جهنم، و شفاعت «1».
2- حضرت رضا عليه السّلام فرمايد: من کذب المعراج فقد کذب رسول اللّه: «2» هر که تکذيب کند معراج را، پس بتحقيق تکذيب نموده رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را.
3- حضرت عبد العظيم عليه السّلام در عرض دين خود خدمت امام على النقى عليه السّلام گويد: و اقول ان المعراج حق «3».
4- شيخ حر عاملى رحمه اللّه در «جواهر السنيه فى احاديث القدسيه» «4» قسمتى بسيار از اسرائيليات- مخاطبات خداى تعالى با حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله را در شب معراج جمع‌آورى نمود.
اما اجماع: علماى خاصه و عامه در کتب خود نقل نموده‌اند از جمله شيخ مفيد، شيخ طوسى، ابن بابويه، علامه مجلسى، طبرسى، شارح مقاصد رضوان اللّه عليهم و غيرهم؛ و فخر رازى، زمخشرى، نيشابورى در تفاسير خود بيان معراج نبوى را نموده‌اند.
اما عقل: را استبعاد نباشد، زيرا کلام در دو مقام است: يکى مرحله امکان؛ و ديگر مرحله وقوع.
و مسلم است ادل دليل بر امکان چيزى، وقوع آن باشد، پس معراج جسمانى، محال عقلى نخواهد بود، و الا واقع نمى‌شد؛ و حال آنکه قرآن شريف فرمايد در باره حضرت ادريس عليه السّلام: (وَ رَفَعْناهُ مَکاناً عَلِيًّا) «5»؛ و در باره حضرت عيسى عليه السّلام: (وَ ما قَتَلُوهُ يَقِيناً بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ) «6»؛ پس محال عادى، و به تعلق قدرت تامه الهيه، خرق عادت، و از جمله آيات سبحانى بشمار آيد که
«1» صفات الشيعه حديث 69 ص 50.
«2» بحار الانوار ج 18 ص 312 روايت 23 بنقل از صفات الشيعه.
«3» کمال الدين ج 2 ص 380 ذيل حديث اول از باب 37.
«4» جواهر السينة فى الاحاديث القدسيه، باب هفتم.
«5» سوره مريم آيه 57.
«6» سوره نساء آيه 158.
جلد 12 - صفحه 328
خداى تعالى حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله را براى نشاندن آيات عجائب قدرت خود، به سماوات عاليات عروج دهد؛ بنابراين معراج نبوى مسلم آيد.
مطلب دوم:
رفع شبهه عمده آن، مسئله خرق و التيام فلک است:
اما اولا: خرق و التيام، محال عادى است نه محال عقلى.
ثانيا: اصول اعجاز نبوى، به سبب خصايص سه‌گانه است: قوه علامه، قوه حساسه، قوه عماله.
قوه عماله آن حضرت به حدى است که قاهر و قادر بر تمام قواى ممکنه عالم وجود باشد؛ و ماده کائنات، مطيع او، که هر تصرفى خواهد از انقلاب و استحاله در آنها نمايد، چنانچه هر نفسى در بدن خود هر نوع تصرفى مى‌کند؛ همچنين عالم امکان در پيشگاه حضرت نبوى هر نوع تصرفات خواهد، به قدرت الهى بنمايد. و ظهور اين معجزه غريبه از جانب خدا و قدرت سبحانى را محقق نمايد.
و همچنين حصول حرکت سريعه در جسد اقدس حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله، به اراده ازليه واقع شده که در زمان کمى اين سير عظمى را بنمايد.
مطلب سوم:
تفسير آيات شريفه:
در «علل» ابن بابويه: از حضرت سيد سجاد عليه السّلام سؤال شد آيا خداوند موصوف است به مکان؟ فرمود: تعالى اللّه عن ذلک. عرض شد: چرا سير داد خدا نبىّ خود حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله را به سوى آسمان؟ فرمود: به جهت آنکه بنماياند به او ملکوت سماوات و آنچه در آنهاست از عجائب صنع خود و بدايع خلق را. پس عرض شد به آن حضرت: معنى (دنى فتدلّى) چيست؟
فرمود: رسول خدا نزديک شد به حجابهاى نور، پس ديد ملکوت آسمانها را «1».
«1» علل الشرايع ج 1 باب 112 (علة المعراج) روايت اول ص 132- 131.
جلد 12 - صفحه 329