«مِرَّةٍ» به معناى تابيده شده و محکم است و در قدرت و توانايى به کار مى‌رود، چنانکه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: صدقه بر «مرّه» و «سوىّ»، يعنى افراد توانمند، روا نيست. «1»
«دَنا» يعنى نزديک شد، ولى «تدلى» يعنى خيلى نزديک شد تا جايى که از شدّت نزديکى وابسته شد. «قابَ» معادل کلمه مقدار و «قوس» به معناى کمان است. تعبير به «قابَ قَوْسَيْنِ» کنايه از شدّت نزديکى و تقرّب پيامبر به خداوند به هنگام نزول وحى است.
در اين‌که مراد از «شَدِيدُ الْقُوى» خداوند است يا جبرئيل، بحث و گفتگو است، ولى اين
«1». تفسير روح المعانى.
جلد 9 - صفحه 308
عنوان، در موارد ديگر فقط براى خدا آمده است. مثلًا در دعاى ندبه مى‌خوانيم: «و أره سيده يا شديد القوى» خداوندا! امام زمان را به ما نشان بده، يا در دعاى وارده از امام حسن عليه السلام براى دفع شرّ ظالم مى‌خوانيم: «يا شديد القوى يا شديد المحال» «1».
به علاوه در آيات ديگر، خداوند، معلّم قرآن معرّفى شده است، از جمله:
«الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ» «2» معلّم قرآن، خداوند رحمان است.
«عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ» «3»، خداوند چيزهايى را که نمى‌توانستى بياموزى، به تو آموخت.
البتّه در سوره تکوير درباره‌ى جبرئيل مى‌خوانيم: «ذِي قُوَّةٍ» «4» ولى بسيار تفاوت است ميان «ذِي قُوَّةٍ» و «شَدِيدُ الْقُوى». بنابراين منظور از «شَدِيدُ الْقُوى» خداوند است.
در اين آيات به مسئله معراج پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره شده که ما سيمايى از معراج را در جلد هفتم تفسير نور به مناسبت آيه اول سوره اسراء بيان نموديم.
در تفسير روح المعانى آمده است: در جاهليّت، هنگامى که دو نفر هم قسم مى‌شدند، کمان‌هاى خود را در کنار هم قرار مى‌دادند و زه آن را مى‌کشيدند و هر دو يک تير مى‌انداختند، کنايه از آن که هر دو يکى شده‌اند.
فرشته، در افق اعلى نيست، بلکه در افق مبين است و پيامبر بسيار بالاتر است و مى‌تواند او را مشاهده کند. «وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ» «5»
خداوند مکان ندارد و منظور از افق اعلى (ناحيه برتر)، مکان خاصّى نيست، بلکه مراد اوج بلند مرتبگى و کنايه از احاطه و تسلّط همه جانبه خداوند است.
وحى در زمين، با واسطه است، «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِکَ» «6»، جبرئيل، قرآن را بر قلب تو نازل کرد. امّا در اينجا که سخن از معراج پيامبر است، فرمود: «فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى» يعنى در مقام قرب خبرى از واسطه نيست و فرشته مقرب هم راهى به آنجا ندارد.
از امام سجاد عليه السلام پرسيدند: علت معراج پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله چه بود، مگر خدا مکان دارد؟
حضرت فرمود: معراج براى آن بود که خداوند، ملکوت آسمان‌ها و آنچه را در آنهاست از
«1». مستدرک، ج 5، ص 260.
«2». الرّحمن، 1.
«3». نساء، 113.
«4». تکوير، 20.
«5». تکوير، 23.
«6». شعراء، 193.
جلد 9 - صفحه 309
عجايب صنعت و ابتکار، به پيامبرش نشان دهد. «1»
کلاسى که پيامبر صلى الله عليه و آله در معراج ديد، کلاس ويژه‌اى بود:
محل کلاس: برترين مکان. «وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى»
استاد: (خداوند) قوى‌ترين استاد. «عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى»
محتواى درس: (وحى) محکم‌ترين سخن. «إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى»
از امام سؤال کردند: «هل رأى رسول الله ربه» آيا پيامبر در معراج پروردگارش را ديد؟
حضرت فرمودند: «نعم بقلبه رآه» آرى، خدا را به قلبش مشاهده کرد. سپس اين آيه را تلاوت فرمودند: «ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى» «2»
امام رضا عليه السلام فرمود: آيه «لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْکُبْرى» «3»، آيه «ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى» را تفسير مى‌کند، يعنى مراد از رؤيت در آيه، ديدن آيات الهى است، نه ذات خداوند.