«تَمَنَّى» به معناى آرزو است، خواه امر ممکن يا محال، منطقى يا بى اساس. «1» امّا «رجا» در مورد آرزوهاى شدنى، «طمع» در مورد آرزوهايى که حصول آن نزديک است و «أمل» در مورد آرزوهايى که بدست آوردنش مشکل باشد بکار مى‌رود. «2»
اسلام براى اصلاح رفتار، سرچشمه افکار را اصلاح مى‌کند. براى اين‌که به اميد کسب عزّت و قدرت به سراغ اين و آن نرويم، مى‌فرمايد: «فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً»* «3» تمام عزّت از اوست. «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً» «4» تمام قدرت از اوست.
در اين آيه نيز مى‌فرمايد: آخرت و دنيا مخصوص خداست، پس چرا از غير او توقّع دارى؟!
هستى به اراده‌ى خداوند مى‌چرخد، نه به آرزوى ما. امام على عليه السلام مى‌فرمايد: «عرفت الله بفسخ العزائم و نقض العهود» «5» خدا را از اين راه شناختم که برخى تصميم‌هاى مهم بشر فسخ و برخى عهدهاى او نقض شده است، يعنى هستى با اراده او مى‌چرخد نه با تصميم ما.
امام صادق عليه السلام فرمود: نه فرشته و نه پيامبر، در برابر قهر الهى، نمى‌توانند شما را نجات دهند. هر کس انتظار شفاعت دارد، در جستجوى رضاى خدا باشد. «6»
سؤال: آيا شفاعت يک نوع پارتى بازى نيست؟
پاسخ: هرگز، زيرا:
الف) کسى مورد شفاعت قرار مى‌گيرد که با فکر و عمل، براى خود استحقاق شفاعت را ايجاد کرده باشد. بنابراين بر خلاف پارتى، شفاعت قانون و ضابطه دارد.
ب) در شفاعت، حقى از بين نمى‌رود ولى در پارتى بازى‌حقوق ديگران ضايع مى‌شود.
ج) شفاعت کننده، از شفاعت شونده انتظارى ندارد، بر خلاف پارتى‌بازى که شخصى که کار را انجام داده است، انتظاراتى دارد.
د) هدفِ شفاعت کننده، رستگارى شفاعت شونده است، ولى هدف در پارتى‌بازى کاميابى
«1». مفردات راغب.
«2». فروق اللغات.
«3». نساء، 139.
«4». بقره، 165.
«5». نهج‌البلاغه، حکمت 250.
«6». بحار، ج 8، ص 53.
جلد 9 - صفحه 318
دنيوى است.
ه) شفاعت، وسيله تربيت و رشد است، زيرا شفاعت شونده با اولياى خدا که شفاعت کننده هستند، رابطه‌ى معنوى برقرار مى‌کند.
«لِمَنْ يَشاءُ» را دو گونه مى‌توان معنا کرد:
الف) هر کسى را که خدا بخواهد، به او اجازه شفاعت کردن مى‌دهد.
ب) هر کسى را که خدا بخواهد، به او اجازه شفاعت شدن مى‌دهد.
سؤال: آيا شفاعت موجب تشويق انسان‌ها به گناه نمى‌شود؟
پاسخ: هرگز، زيرا اولًا معلوم نيست چه کسى شفاعت مى‌شود و ثانياً آيا ساختن يک دارو براى رفع مسموميّت، انسان‌ها را به مسموم شدن و زهر خوردن تشويق مى‌کند؟!
نگاهى به آرزو در روايات و آيات
ارزش آرزو:
آرزو، عامل و انگيزه حرکت و رشد است. رسول اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: «لو لا الامل ما رضعت و الدة ولدها و لا غرس غارس شجرها» «1» اگر آرزو نبود، نه مادرى کودک خود را شير مى‌داد و نه کشاورزى درختى را مى‌کاشت.
حضرت عيسى عليه السلام، پيرمردى را ديد که بيل در دست دارد و زمين را شخم مى‌زند، گفت:
خدايا! آرزو را از اين مرد بگير. ديد پيرمرد بيل را کنار گذاشت و خوابيد. پس از مدتى، حضرت عيسى از خدا خواست که آرزو به او برگردد، مشاهده کرد که پيرمرد بلند شد و شروع به کار کرد. «2»
مهار کردن آرزو:
آرزوها بايد در چارچوب امکانات، استعدادها، شرايط و ظرفيّت باشد وگرنه سر از موهومات در مى‌آورد. امام على عليه السلام فرمودند: بيشترين ترس من بر شما، از هوا پرستى و آرزوهاى طولانى است. «3»
«1». بحار، ج 77، ص 137.
«2». بحار، ج 14، ص 329.
«3». نهج‌البلاغه، خطبه 28.
جلد 9 - صفحه 319
آرزوهاى منفى:
در قرآن از بعضى آرزوها انتقاد و نهى شده است. نظير کسانى که آرزو داشتند ثروت قارون را داشته باشند و مى‌گفتند: «يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ» «1»
يا آرزو دارند مورد ستايش نابجا قرار گيرند: «يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا» «2»
يا آرزو دارند بر ديگران برترى داشته باشند. «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ» «3»
بارها خداوند با جملات: «فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ»* «4» و «لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْکَ»* «5» مؤمنان را از نگاه‌هاى آرزومندانه به سرمايه داران و مرفّهان باز داشته است.
آرزوهايى که به آن نمى‌رسند:
در قيامت بارها مجرمان «يا لَيْتَنِي»* (اى کاش!) مى‌گويند، ولى چه سود که ديگر دير شده است، از جمله:
«يا لَيْتَنِي کُنْتُ تُراباً» «6» اى کاش خاک بودم. (خاک، يک دانه مى‌گيرد و يک خوشه مى‌دهد.
خاک، فاضلاب را مى‌گيرد و آب زلال مى‌دهد، ولى بعضى انسان‌ها جز فسادکارى نمى‌کنند.)
«يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا» «7» اى کاش! راهى همراه پيامبر انتخاب کرده بودم.
«يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ کِتابِيَهْ» «8» اى کاش نامه عملم به دستم نمى‌رسيد!
«يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي» «9» اى کاش براى روز حياتم، چيزى از پيش فرستاده بودم!
«يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ» «10» اى کاش ما به دنيا بازگشته و ديگر تکذيب نمى‌کرديم!
«1». قصص، 79.
«2». آل‌عمران، 188.
«3». قصص، 83.
«4». توبه، 55 و 85.
«5». حجر، 88 و طه، 131.
«6». نباء، 40.
«7». فرقان، 27.
«8». حاقّه، 26.
«9». فجر، 25.
«10». انعام، 27.
جلد 9 - صفحه 320