«فواحش» جمع «فاحشة» به هر گناهى گفته مى‌شود، نظير زنا.
براى کلمه «لمم» در روايات «1» و کتب لغت و تفسير، معانى گوناگونى نقل شده است، از جمله:
1. گناهى که ناخواسته و بدون اصرار باشد.
2. گناهى که تصميم بر آن گرفته شده باشد، ولى عملى نشود.
3. گناهى که بعد از آن عذرخواهى و توبه صورت گرفته باشد.
4. گناهى که وعده عذاب براى آن داده نشده باشد.
گناهى که براى ارتکاب آن، حدّى تعيين نشده باشد.
مسئله بزرگ و کوچکى گناه در قرآن بارها مطرح شده است، «2» و اين‌که تمام اعمال انسان ضبط شده، «کُلُّ صَغِيرٍ وَ کَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ» «3» و پرونده عمل انسان در روز قيامت گشوده مى‌شود، «وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ کِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً» «4» و در اين هنگام فريادش بلند مى‌شود: «يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا کَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها» «5» اين چه کتابى
«1». کافى، ج 2، ص 422.
«2». نساء، 31؛ کهف، 49؛ شورى، 37؛ قمر، 53.
«3». قمر، 53.
«4». اسراء، 13.
«5». کهف، 49.
جلد 9 - صفحه 326
است که در ثبت تمام اعمال کوچک و بزرگ فروگذار نکرده است.
امام رضا عليه السلام گناهان کبيره را بدين صورت فهرست کرده‌اند: قتل نفس، زنا، سرقت، شراب‌خوارى، نارضايتى و عاق والدين، فرار از ميدان جنگ، تصرّف ظالمانه در مال يتيم، خوردن گوشت مردار، خون، گوشت خوک و آنچه به غير نام خدا ذبح شده، رباخوارى، رشوه‌خوارى، قمار، کم فروشى، تهمت به زنان پاکدامن، لواط، گواهى ناحق، نااميدى از رحمت خداوند، ايمن دانستن خود از عذاب الهى، يأس از رحمت الهى، کمک و تکيه به ظالمان، سوگند دروغ، حبس و ندادن حق ديگران، دروغ، تکبّر، اسراف، تبذير، خيانت، کوتاهى در انجام حج، دشمنى با اولياى خدا، اشتغال به لهو و لعب و اصرار بر گناه. «1»
امام باقر عليه السلام به مناسبت جمله «فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ» فرمودند: به نماز و زکات و روزه و عبادات خود افتخار نکنيد که خداوند اهل تقوا را بهتر مى‌شناسد. «2»
از امام صادق عليه السلام پرسيدند: آيا جايز است کسى از خودش تعريف و ستايش کند؟ فرمود: اگر اضطرار پيش آمد، مانعى ندارد، سپس فرمودند: آيا نشنيده‌اى که يوسف نزد حاکم مصر از خود ستايش کرد و فرمود: «اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ» «3» مرا مسئول درآمدها و محصولات زمين قرار بده زيرا که من حافظ بيت المال و فردى آگاهم.
امام على عليه السلام هنگامى که شنيد گروهى براى فخر فروشى به يکديگر مى‌گويند، ما ديشب را تا صبح نماز خوانديم و ديروز روزه بوديم، فرمود: من ديشب خوابيدم و ديروز روزه نبودم.
بنابراين، گاهى بايد براى جلوگيرى از غرور خود يا ديگران، اين گونه سخن گفت.
فردى يهودى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و معجزات حضرت موسى را به رخ پيامبر کشيد، آن حضرت فرمود: نارواست که انسان از خود ستايش کند، ولى براى روشن شدن تو مى‌گويم:
حضرت آدم براى توبه خود، حضرت نوح براى نجات از غرق شدن، حضرت ابراهيم براى
«1». تفسير نورالثقلين.
«2». تفسير کنز الدقائق.
«3». يوسف، 55.
جلد 9 - صفحه 327
نجات از آتش و حضرت موسى براى نجات از ترس، خدا را به حقّ محمّد و آل محمّد عليهم السلام سوگند دادند، اى يهودى! اگر موسى مرا مى‌ديد، به من ايمان مى‌آورد. حضرت مهدى از نسل من است که حضرت عيسى براى يارى او از آسمان فروآيد و پشت سر او نماز خواند.
نکاتى در باره گناه و نافرمانى
اهميّت مسأله
مخالفت فرمان خداوند هر چه باشد، بزرگ است، ولى با اين حال همه گناهان در يک سطح نيستند، برخى گناهان همچون دروغ و غيبت، زشتى بيشترى دارند و از کيفر سخت‌ترى برخوردارند. علاوه بر آنکه زمان گناه، مکان گناه، قصد گناهکار، علم و جهل او نسبت به گناه، اصرار و عدم اصرار بر گناه نيز در آن اثر مى‌گذارد.
ارزش هر انسانى به مقدارى است که در برابر گناه مقاومت مى‌کند. اگر براى يک مثقال طلا گناه کرديم، ارزش ما يک مثقال است و اگر براى صد مثقال، ارزش ما صد مثقال است.
امام على عليه السلام فرمود: به خدا سوگند اگر کره زمين (اقاليم سبعه) را به من دهند تا براى گرفتن پوست جوى از دهان مورچه‌اى مرتکب گناه شوم، اين کار را نخواهم کرد. «1»
امام على عليه السلام فرمودند: بدترين گناه، گناهى است که انسان آن را سبک يا کوچک بشمارد.
«اشد الذنوب ما استخف به صاحبه» «2»
در روايات مى‌خوانيم: همانا دوست پيامبر کسى است که مطيع خدا باشد، گرچه نسبتى با حضرت نداشته باشد و دشمن پيامبر، کسى است که نافرمانى خدا کند، گرچه از نزديکان حضرت باشد. «ان و لى محمد من اطاع الله و ان بعدت لحمته و ان عدو محمد من عصى الله و ان قربت قرابته» «3»
تبديل گناه صغيره، به کبيره
بعضى عوامل و شرايط، گناهان صغير را به کبيره تبديل مى‌کند، از جمله:
اصرار بر صغيره، سبک شمردن گناه، شادى کردن هنگام گناه، انجام دادن گناه از روى طغيان، مغرور شدن به مهلت‌هاى الهى، آشکارا گناه کردن، گناه بزرگان و افراد برجسته.
«1». نهج‌البلاغه، خطبه 224.
«2». نهج البلاغه، حکمت 477.
«3». وسائل، ج 15، ص 238.
جلد 9 - صفحه 328
آثار گناه
قساوت دل، سلب نعمت، ردّ دعا، تغيير رزق، محروم شدن از بعضى عبادات نظير نماز شب، بلاى ناگهانى، قطع باران، ويرانى خانه، رسوايى و خوارى، کوتاهى عمر، زلزله، فقر و نادارى، اندوه و بيمارى، تسلط اشرار، که براى هر يک از اين آثار، آيات و رواياتى وارد شده است.
راههاى جبران گناه
1. نماز. أَقِمِ الصَّلاةَ ... إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ «1»
2. استغفار براى خود و ديگران (شفاعت). «فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ» «2»
3. انفاق. «صدقة السر تکفر الخطيئة» «3»
4. حل مشکلات مردم. «من کفارات الذنوب العظام اغاثة الملهوف» «4»
5. ايمان و کارهاى نيک. «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ» «5»
6. پرهيز از گناهان کبيره. إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ... نُکَفِّرْ عَنْکُمْ «6»
7. توبه و جبران بدى‌ها. «إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً فَأُوْلئِکَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» «7»
8. شرکت در جنگ و جهاد و شهادت. «وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ» «8»
9. سلام کردن، طعام دادن و نماز شب. «ثلاث کفارات: افشاء السلام و اطعام الطعام و الصلاة بالليل و الناس نيام» «9»
10. ذکر صلوات بر محمد و آل محمد. «من لم يقدر على ما يکفر به ذنوبه فليکثر من الصلوات على محمد و آل محمد فانها تهدم الذنوب ذنبا» «10»
حساب تزکيه نفس و خودستايى، از حساب بيان نعمت‌هاى الهى جداست. خداوند در اين آيه مى‌فرمايد: خودتان را ستايش نکنيد، «فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ» ولى در جاى ديگر مى‌فرمايد:
«1». هود، 114.
«2». نساء، 64.
«3». غررالحکم.
«4». وسائل، ج 16، ص 373.
«5». عنکبوت، 7.
«6». نساء، 31.
«7». فرقان، 70.
«8». آل‌عمران، 195.
«9». وسائل، ج 12، ص 59.
«10». بحار، ج 91، ص 47.
جلد 9 - صفحه 329
«وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» «1» نعمت‌ها و الطاف خدا را بيان کن.