تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى (32)
پس در صفت نيکوکاران فرمايد:
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ: آنانکه اجتناب کنند از کبيرهاى گناه، يعنى از گناهان بزرگ، مراد به کبائر، هر گناهى است که بخصوصه وعيد بر آن مترتب شده باشد، يا حدى بر آن معين و مقرر گشته و سقوط عذاب آن موقوف باشد به توبه. وَ الْفَواحِشَ: و از فاحشه‌ها، يعنى آنچه فاحش و قبيح است از کبائر مثل زناى محصنه، إِلَّا اللَّمَمَ: مگر آنچه صغير و يسير باشد از گناه، زيرا صغيره که بحد اصرار نرسيده باشد، بنا به قولى مغفور و عقاب بر آن مترتب نشود به سبب جبران آن به حسنات، «ان الحسنات يذهبن السيئات». يا مراد به «لمم»، لغزش و نزديکى به گناه است.
بيان: در کتاب کافى- فرمود حضرت عبد العظيم عليه السّلام: شنيدم از امام محمد تقى که فرمود از پدرش حضرت رضا از جدش موسى بن جعفر عليهم السّلام که: وارد شد عمرو بن عبيد بر پدرم حضرت صادق عليه السّلام، و سلام نمود و پس از نشستن آيه «ان تجتنبوا کبائر الاثم» را تا کلمه «الفواحش» (خواند)، پس ساکت شد، حضرت فرمود: چه چيز تو را ساکت نمود؟ عرض
جلد 12 - صفحه 344
کرد: دوست دارم بشناسم گناهان کبيره را از کتاب خدا. فرمود: بلى اى عمرو، بزرگترين گناهان (به شماره بيان شود):
1- اول شرک به خدا که فرموده «مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ» «1» و فرمود «إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ».* «2» 2- يأس و نااميدى از رحمت خداوند که فرمود «لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکافِرُونَ» «3».
3- ايمن بودن از جزاى مکر با خدا که فرمود: فَلا يَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ» «4».
4- عقوق والدين، زيرا عاق را ستمکار و بدبخت اطلاق فرموده «جَبَّاراً شَقِيًّا». «5» 5- کشتن نفس مؤمن که فرمود: «وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها». «6» 6- نسبت زنا به زن عفيفه که فرمود: «لُعِنُوا فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ». «7» 7- خوردن مال يتيم که فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ يَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْکُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً». «8» 8- فرار از جهاد که فرمود «وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ». «9»
«1» سوره مائده آيه 72.
«2» سوره نساء آيه 48 و 116.
«3» سوره يوسف آيه 87.
«4» سوره اعراف آيه 99.
«5» مريم 32.
«6» نساء 93.
«7» نور 23.
«8» نساء 10.
«9» انفال 16.
جلد 12 - صفحه 345
9- خوردن مال ربا که فرمود: «الَّذِينَ يَأْکُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلَّا کَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ» «1».
10- سحر و جادو کردن که فرمود: «وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ» «2».
11- زنا و فاحشه کردن، فرمود: «وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ (يَوْمَ الْقِيامَةِ) وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً. «3» 12- سوگند دروغ که فرمود: «الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ» «4».
13- کينه مؤمن در دل گرفتن که: «وَ مَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ». «5» 14- زکوة ندادن، فرمود: «الَّذِينَ يَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ». «6» 15- شهادت دروغ که فرمود «وَ الَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ». «7» 16- کتمان شهادت که فرمود: «وَ مَنْ يَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ». «8» 17- شراب خوردن.
18- قمار، که فرمود: «يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ کَبِيرٌ». «9» 19- ترک نماز از روى عمد، زيرا حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «من ترک الصلاة متعمّدا فقد برء من ذمّة اللّه و ذمّة رسوله».
20- نقض العهد.
«1» بقرة 275.
«2» بقرة 102.
«3» فرقان 69.
«4» آل عمران 77.
«5» آل عمران 161.
«6» توبه 34.
«7» فرقان 72.
«8» بقره 283.
«9» بقره 219.
جلد 12 - صفحه 346
21- قطع رحم که فرمود: «لهم اللّعنة و لهم سوء الدّار» «1».
چون کلام به اينجا رسيد، عمرو بن عبيد حرکت کرد و بيرون رفت در حالتى که گريان بود و مى‌گفت: هلاک شد کسى که به رأى خود بگويد، و با شما در فضائل و علوم مشاجره و منازعه نمايد «2».
شأن نزول: مشرکان به مسلمانان مى‌گفتند: از شما زمان جاهليت، گناه بسيار صادر شده، و با ما در اين امر شريک بوديد، اکنون ما را بدان عيب مى‌کنيد و از آن وعيد مى‌نمائيد، حق تعالى آيه فرستاد که گناهى که در زمان جاهليت از اهل اسلام صادر شده مغفور، و بدان معاقب نخواهند شد. إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ: بدرستى که پروردگار تو بسيار آمرزنده است و لذا صغاير را به اجتناب کبائر مى‌آمرزد و کبائر را بوسيله توبه و ميامن قبولى اسلام مغفور مى‌سازد. ممکن است ذکر اين کلام در عقب وعيد گناهکاران و وعده نيکوکاران به جهت آن باشد تا صاحب کبيره از رحمت واسعه سبحانى مأيوس نشود و توهم وجوب را ننمايد. يکى از بزرگان در مناجات مى‌گفته: بار خدايا اگر همه عالم را سوزى، مشتى خاک را سوخته باشى. و اگر همه عالم را بيامرزى، مشتى خاک را آمرزيده باشى.
شأن نزول: بعضى در زمان حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله به کثرت تقواى خود و اعمال صالحه، لاف مى‌زدند و مى‌گفتند. نماز و روزه ما بهتر است؛ آيه شريفه نازل شد که: هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ: خداى داناتر است به احوال شما و مصارف امور شما، إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ: در وقتى که بيافريد شما را از زمين، چه حضرت آدم عليه السّلام که ابو البشر است از خاک مخلوق گشته. يا مراد هر يک از آدميان باشد، زيرا هر يک از نطفه و نطفه از غذا و غذا از زمين است. خلاصه حق تعالى در حين ابتداى خلقت به اقوال و افعال شما عالم بود، وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ: و در آن وقت نيز که شما بچّه خرد مستور بوديد، فِي بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ:
«1» رعد 25.
«2» اصول کافى، ج 3، ص 389- 393 (ترجمه مصطفوى)، با اندکى اختلاف.
جلد 12 - صفحه 347
در شکمهاى مادران خود. و هرگاه او سبحانه، عالم باشد به شما قبل از بيرون آمدن شما از صلب آدم و پيش از بيرون آمدن شما از شکم مادران شما، فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ: پس نسبت مدهيد به زکا و پاکيزگى نفسهاى خود را، يعنى ستايش خود مکنيد به بسيارى خيرات و طاعات و به طهارت از معاصى و رذايل؛ و شبهه‌اى نيست که نهى از تزکيه نفس در صورتى است که مزکى به تزکيه خود قصد اعجاب و ريا و سمعه کند، اما کسى که اظهار تزکى کند به قصد آنکه صدور اعمال از او به توفيق و تأييد او سبحانه، و اصلا قصد مدح به آن ننمايد، مذموم نباشد.
بيان: تزکيه انسان نفس خود را دو قسم باشد:
1- تزکيه به فعل: که به تخليه اخلاق رذيله و تحليه به ملکات حسنه نفس خود را تزکيه و پاک نمايد، اين قسمت پسنديده و ممدوح است، چنانچه خداى تعالى فرمود: «قد افلح من زکّيها» «1» و «قد افلح من تزکّى» «2» بتحقيق رستگار شد کسى که تزکيه و پاک نمود نفس خود را از اخلاق ناشايسته و مهذب نمود آن را.
2- تزکيه به قول: که ستايش و تعريف کند خود را به علم و عمل و صفات حسنه، و بتحقيق نهى فرموده خداى تعالى «فلا تزکّوا انفسکم». و نهى از آن تأديب است به جهت قبح مدح انسان نفس خود را عقلا و شرعا؛ و لذا از حکيمى سؤال شد چيست آن چيزى که نيکو نيست اگرچه حق باشد؟ گفت:
مدح شخص نفس خود را.
و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در صفات متقين فرمايد: اذا زکّى احد منهم خاف ممّا يقال له فيقول انا اعلم بنفسى من غيرى و ربّى اعلم منّى بنفسى اللّهمّ لا تؤاخذنى بما يقولون و اجعلنى افضل ممّا يظنّون و اغفر لي ما لا يعلمون «3»:
«1» سوره شمس آيه 9.
«2» سوره اعلى آيه 14.
«3» نهج البلاغه، ص 613 (ترجمه فيض الاسلام)
جلد 12 - صفحه 348
هرگاه تزکيه نمايد کسى يکى از ايشان را، ترسد از آنچه مى‌گويد براى او، پس گويد: من داناترم به نفس خود از غير، و پروردگار من داناتر است از من به نفس من؛ خدايا مرا مواخذه مفرما به آنچه مى‌گويند، و قرار ده مرا افضل از آنچه گمان مى‌برند و بيامرز مرا از آنچه نمى‌دانند.
هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى: خدا داناتر است به کسى که پرهيزکار گردد و در عمل اخلاص داشته باشد.
شأن نزول: وليد بن مغيره در عقب حضرت مى‌رفت و استماع کلام مى‌نمود، مشرکان او را سرزنش کردند که دين پدران خود وا مى‌گذارى و ايشان را به ضلالت نسبت دهى. جواب داد چه کنم، از عذاب خدا مى‌ترسم. يکى از کفار گفت آن مقدار مال به من ده که اگر عذابى متوجه تو شود من آن را متحمل شوم، و شرط نمود با او، پس بعضى از آن مال را داد و باقى را بخل کرد و نداد و مرتد گشت؛ آيه نازل شد: