تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَکِيمٌ (51)
شأن نزول:
يهود اعتراض نمودند به حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله چرا خداى تو بى‌واسطه سخن نمى‌گويد، در او نگرى چنانچه با موسى سخن گفت و او را مى‌ديد؛ حضرت فرمود: حضرت موسى کلام خدا را مى‌شنيد و او را نمى‌ديد، آيه شريفه نازل شد:
وَ ما کانَ لِبَشَرٍ: نيست و نشايد مر بشرى را، أَنْ يُکَلِّمَهُ اللَّهُ: اينکه تکلم فرمايد خدا با او بر وجهى که آن کس خدا را بيند، زيرا ذات سبحانى منزه از جسم و عوارضات جسميت باشد، پس ديده شدنى نيست و تکلم سبحانى ايجاد کلام است که طرف مقابل آن را شنود. بنابراين تکلم خدا با آدمى نيست، إِلَّا وَحْياً: مگر وحى که آن کلامى است خفى که به سرعت دريابند به طريق الهام يا به القاى آن در خواب، چنانکه حضرت داود عليه السّلام را زبور الهام نمود، و حضرت ابراهيم عليه السّلام را امر فرمود به ذبح حضرت اسمعيل در خواب، أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ: يا سخن گويد در پس پرده به اين وجه که شنيده شوم کلام و کسى ديده نشود، چنانچه با حضرت موسى عليه السّلام تکلم نمود و او در عقب
جلد 11 - صفحه 445
حجاب نور بود. در موضح- نقل نموده که خداى تعالى در شب معراج با حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله تکلم فرمود در پس دو حجاب: يکى طلاى سرخ و ديگر مرواريد سفيد. «1» أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا: يا بفرستد رسولى را به آن بشر که از جنس ملائکه باشد مانند جبرئيل، فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ: پس القاى کلام کند آن رسول به آن بشر به فرمان خداى تعالى آنچه خواهد خداوند سبحان، إِنَّهُ عَلِيٌّ حَکِيمٌ: بدرستى که خداى تعالى برتر است از ديده شدن به چشمها، چه آن از صفات مخلوق است، دانا به افعالى که مقتضى حکمت او است. پس بر وجه حکمت و مصلحت گاهى بى‌واسطه تکلم فرمايد و گاهى بواسطه.
تبصره:
بيان وحى: اين مطلب مسلم است که بشر به سبب خطاى در عقل محتاج است به پيغمبر که داراى عقل کامل و معصوم از خطا و مربوط با عالم مبدء و وحى باشد؛ و اين وحى هم مانند غرائز، معصوم از خطا و از مسائل مهمه ايمان و يکى از امور مشکله ماوراء الطبيعه و محير العقول بشر مى‌باشد، زيرا از پيغمبران سلف چيزى در اين قسمت نرسيده الّا قرآن که معرفى انبياء را به جامعه عالم فرموده و از وحى و نزول جبرئيل خبر داده که انبياء داراى دو جنبه هستند:
يکى جسمانى که با ساير مردم مشترک، و ديگر روحانى که رابطه به مبدء و عالم غيب دارند و بدان سبب مهبط وحى و نزول ملائکه واقع شوند.
حکما و فلاسفه چون عاجز از ادراک وحى شدند، تأويلات سخيفه نمودند و عظمت وحى و اهميت قرآن را برداشتند. غافل از آنکه چون احاطه به ماوراء الطبيعه ندارند بايد احوالات آن را از وجود پيغمبر که محيط است به امورات غيبيه اخذ نمايند. و در وحى دو مرحله باشد: يکى مقام فؤادى و حس سادسى فوق بشر، و ديگر حقيقت مستقله وجود ثابته جبرئيل در خارج که نازل مى‌شد بر پيغمبر؛ و البته شخص متدين کلام قرآنى را بواسطه شبهات واهيه از دست ندهد و اعتقادات خود را به ميزان آيات الهيه و فرمايشات نبويه تکميل نمايد.
تنبيه:
آيه شريفه عنوان فرمايشات الهى را به سه قسم فرمايد:
«1» منهج الصادقين، چاپ 1333 شمسى، ج 8، ص 229.
جلد 11 - صفحه 446
1- وحى عبارت است از القا کردن کلام در قلب پيغمبر بر وجهى که هيچکس را بر آن اطلاعى نباشد، يا ايجاد داعيه‌اى براى نفس در فعل و ترک که آن را الهام گويند.
2- وراء حجاب عبارت است از ايجاد کلام و خلق صوت که آن را به سمع پيغمبر برساند بدون واسطه، چنانچه حق تعالى در کوه طور با حضرت موسى عليه السّلام تکلم فرمود و از اين قبيل است اسرائيليات- خطابات خداى تعالى با حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله در شب معراج. و اسرائيليات- خطابات الهى با انبياء سلف بدون واسطه.
3- آنکه امين وحى الهى، مصور و ممثل شده به صورت بشرى، و تبليغ آيات و احکام را نمايد و قرآن مجيد از قسم سوم باشد که به توسط جبرئيل بر حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله نازل گشته.
تتمه:
ابن بابويه (رضوان اللّه عليه) در اعتقادات فرمايد: اعتقاد ما در کيفيت نزول وحى آنکه: ميان چشمان اسرافيل لوحى است هر گاه اراده فرمايد خدا تکلم فرمايد به وحى، زده شود لوح به پيشانى اسرائيل، پس نظر نمايد در آن و قرائت نمايد آنچه در آنست، پس القا نمايد به ميکائيل و او القا نمايد به جبرئيل، و جبرئيل القا نمايد به انبياء؛ و اما غشوه عارضه بر پيغمبر وقت نزول وحى به سبب عظمت مخاطبه الهى بود به مرتبه‌اى که سنگين مى‌شد و عرق مى‌نمود حضرت، بعد آيه را تلاوت مى‌فرمود. «1»