تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ کَذلِکَ أَوْحَيْنا إِلَيْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِي مَا الْکِتابُ وَ لا الْإِيمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (52)
«1» سفينة البحار، ج 2، ص 638 به نقل از اعتقادات.
جلد 11 - صفحه 447
وَ کَذلِکَ: و همچنانکه وحى فرموديم به انبياء سلف، أَوْحَيْنا إِلَيْکَ: وحى کرديم بسوى تو، رُوحاً مِنْ أَمْرِنا: قرآن را به فرمان ما. تسميه قرآن به روح به جهت آنست که قلوب ايمانى به آيات الهى حيات مى‌يابند، چنانچه ابدان به ارواح زنده مى‌شوند. يا مراد جبرئيل يا ملکى است اعظم از جبرئيل و ميکائيل که در زمان حيات حضرت ملازم بود.
چنانچه در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السّلام ابو بصير سؤال نمايد از اين آيه، حضرت فرمايد: خلقى است از مخلوقات خداوند عزّ و جلّ اعظم از جبرئيل و ميکائيل، بود ملازم رسول خدا، اخبار مى‌داد و تأييد مى‌نمود آن حضرت را و او با ائمه باشد بعد از آن حضرت «1».
بعد از آن بر سبيل تعداد نعمت بر آن حضرت فرمايد: ما کُنْتَ تَدْرِي: نبودى تو که بدانى پيش از وحى، مَا الْکِتابُ: چه چيز است قرآن، يعنى قبل از انزال قرآن علم به آن نداشتى، وَ لَا الْإِيمانُ: و نمى‌دانستى دعوت کردن به ايمان، يا به شرايع و معارف آن عالم نبودى، يا نمى‌شناختى اهل ايمان را که چه اشخاص به تو ايمان آرند و کدام ايمان به تو نيارند. وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً: و لکن گردانيديم کتاب را نور، يا گردانيديم ايمان را نورى، نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ: راه نمائيم و هدايت کنيم به آن هر که را بخواهيم، مِنْ عِبادِنا: از بندگان خود که ايشان به ادله واضحه آن تأمل کنند و در حجج ساطعه آن تعقل نمايند. وَ إِنَّکَ لَتَهْدِي: و بدرستى که تو بوسيله وحى ما هدايت مى‌کنى مردمان را، إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ:
بسوى راه راست که رساننده به حق است.
تنبيه:
محققين بيان فرموده‌اند که حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله قبل از بعثت، به شريعت خود رفتار مى‌نموده نه به شريعت انبياى سلف، و خداوند عزّ و جلّ عطا فرمود به آن حضرت قرآن را بتمامه و فرمود: «لا تحرک به لسانک لتعجل به انّ علينا جمعه و قرانه فإذا قرئناه فاتّبع قرآنه ثمّ انّ علينا بيانه» و ايضا
«1» برهان، ج 4، ص 132، حديث 1.
جلد 11 - صفحه 448
«وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْکَ وَحْيُهُ» «1» اين آيات دلالت دارد بر آنکه پيش از نزول قرآن را مى‌دانست و نزول جبرئيل براى ابلاغ مورد آن بوده. بنابراين آيه فوق ناظر است به ندانستن حضرت از پيش خود؛ به عبارت ديگر علم حضرت به افاضه سبحانى بوده نه بالذات است، و پس از ايجاد نور آن سرور آنچه در حيطه امکانى در آيد، خداى تعالى از علم ازلى افاضه فرمود که: وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ «2» در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد از علم، آيا آن چيزى است که از افواه رجال عالم ياد مى‌گيرد، يا در کتابى که نزد شما مى‌باشد مى‌خواند پس ياد مى‌گيرد؟ حضرت فرمود: امر بزرگتر از اين است، مگر نشنيدى فرمايش الهى را که فرمود: «و کذلک اوحينا اليک روحا من امرنا ...» سائل عرض کرد: بلى پس فرمود: زمانى هست که معلوم نيست کتاب چيست، تا وقتى که بفرستد خداوند روح را که در قرآن ذکر فرموده. بعد از فرستادن روح را به پيغمبران، دانسته مى‌شود به آن روح، علم و فهم؛ و به آن روح که عطا فرمود، به هر بنده‌اى که خواسته تعليم فهم مى‌نمايند، يعنى آن روح با ما هست و به آن روح است علم و فهم ما. «3»