تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَنْ کانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ «20»
مَنْ کانَ يُرِيدُ: هر که باشد که اراده نمايد، حَرْثَ الْآخِرَةِ: کشت آخرت را، يعنى عملى را که موجب ثواب آخرت او باشد، به جهت اين در دنيا تخم ايمان در زمين دل بکارد و به آب عمل صالح آن را پرورش دهد تا نتيجه و ثمر آن را در عرصه قيامت بردارد نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ: بيفزائيم مر او را در کشت خير او، يعنى بدهيم او را به عوض آن از ده تا هفتصد و زياده بر آن به اضعاف مضاعف.
بيان:
«حرث» در اصل لغت به معنى انداختن تخم است در زير زمين، و
«1» سفينة البحار، ج 2، ص 511، ماده «لطف».
جلد 11 - صفحه 413
«زرع» عبارت از حاصل آن؛ پس عمل دنيا مشابه حرث، و زراعت مشابه ثمره آن که ثواب آخرت است، و لذا در حديث است: «الدّنيا مزرعة الاخره». حاصل آنکه هر که در دنيا عملى کند به نيت آنکه نفع آخرت بر آن مترتب شود، ما پاداش دهيم او را به آن عمل و مضاعف نمائيم ثواب او را.
وَ مَنْ کانَ يُرِيدُ: و هر که باشد که خواهد، حَرْثَ الدُّنْيا: کشت دنيا را، يعنى مقصد اصلى آن حصول امتعه دنيا باشد، نُؤْتِهِ مِنْها: عطا کنيم او را نصيبى از دنيا بر حسب حکمت و مصلحت، چنانچه فرمايد: «عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد». وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ: و نيست مر او را در آخرت، مِنْ نَصِيبٍ: هيچ بهره و نصيبى از ثواب آخرتى. نزد بعضى آيه در حق اهل جهاد نازل شده که بعضى به قصد غنيمت به جهاد مى‌رفتند و براى آنها سهم غانمين بود، لکن بعضى به قصد ثواب جهاد مى‌رفتند، حق تعالى براى ايشان هم سهم غانمين و هم ثواب آخرت مرحمت فرمود.
تنبيه:
اين مطلب محقق است که آيات قرآنى عبرت و اعتبار به عموم لفظ است نه خصوص سبب، بنابراين آيه شريفه شامل باشد عموم مکلفين را تا قيامت و آگاهى است به آنکه هر کس به نيت آخرت از روى ايمان و اعتقاد صحيح عملى بجا آورد، هم در آخرت ثواب و هم در دنيا امورات او اصلاح شود.
در مجمع- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مروى است: من کانت نيّته الدّنيا فرّق اللّه عليه امره و جعل الفقر بين عينيه و لم يأته من الدّنيا إلّا ما کتب له و من کانت نيّته الاخرة جمع اللّه شمله و جعل غناه فى قلبه و اتته الدّنيا و هى راغمة.
و هر که به نيت دنيائى عمل نمايد، خداى تعالى جمعيت او را به تشتت و پراکندگى بدل گرداند و فقر را نصب العين او سازد و خير دنيا به او نرسد مگر آنچه براى او مقدر شده باشد. و هر که به نيت آخرت عمل کند، خداى تعالى در دنيا پراکندگيهاى او را جمع فرمايد و دل او را بى‌نياز گرداند از غير و دنيا به او اقبال کند «1».
«1» نور الثقلين، ج 4، ص 569 حديث 56 بنقل از مجمع البيان.
جلد 11 - صفحه 414
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: من اراد الحديث لمنفعة الدّنيا لم يکن له فى الاخرة من نصيب: هر که بخواهد حديث را به جهت منفعت دنيا، نباشد براى او در آخرت نصيبى «1».
على بن ابراهيم (رحمه اللّه) از آن حضرت فرمود: المال و البنون حرث الدّنيا و العمل الصّالح حرث الاخرة و قد يجمعها اللّه لأقوام: مال و اولاد، کشت دنيا؛ و عمل صالح، کشت آخرت؛ و گاهى خدا جمع فرمايد آن را براى جماعتى «2».
ديوان منسوب به حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد.
ربّ فتى دنياه موفورة
ليس له من بعده آخرة
و اخر دنياه مذمومة
يتبعها آخرة فاخرة
و اخر قد حار کلتيهما
قد جمع الدّنيا مع الاخرة
و اخر يحرم کلتيهما
ليس له الدّنيا و لا الاخرة «3»