تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ذلِکَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ «23»
ذلِکَ: آن ثواب عظيم، الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ: آنست که مژده مى‌دهد خداى تعالى، عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا: بندگان خود را آن کسانى که ايمان آورده‌اند، وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: و بجا مى‌آورند کارهاى شايسته و پسنديده تا به سبب آن سرور و بهجت در مراسم عبادت افزايند و در وظايف طاعت جدّ و جهد نمايند.
شأن نزول:
در کافى حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: بعد از رجوع حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله از حجة الوداع به مدينه، انصار خدمت حضرت عرض کردند: اى رسول خدا بدرستى که خداوند بسيار نيکوئى فرمود به ما از تشريف آوردن شما و از ورود شما فرج داد بر دوستان ما و سرنگون نمود دشمنان ما را، و از حال به بعد بسيار بر شما وارد شوند و مال زياد نداريد تا بتوانيد از عهده مخارج آنان برآئيد، پس دشمنان بر شما شماتت کنند، آيا ميل داريد ثلث مال خود را به شما تمليک نمائيم تا بتوانيد عطا نمائيد به آنانکه از مکه مى‌آيند؟ حضرت جواب
«1» کفاية الموحدين، چاپ اسلاميه، ج 4، ص 383.
«2» کفاية الموحدين، چاپ اسلاميه، ج 4، ص 383.
جلد 11 - صفحه 417
نفرمود، انتظار وحى داشت، جبرئيل نازل، آيه شريفه آورد «1»:
قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ: بگو اى پيغمبر مؤمنان را که نمى‌خواهم از شما، عَلَيْهِ أَجْراً: بر تبليغ رسالت و احکام الهى مزدى و براى امر به معروف و نهى از منکر توقع جزائى از شما ندارم، إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى: مگر طلب مى‌کنم از شما دوستى که ثابت و متمکن باشد در حق خويشان نزديک من، يعنى توقع دارم که ذى القربى مرا دوست داريد و تعظيم ايشان را واجب شماريد.
نکته:
مودت از «ود» اصل آن از «وتد» که ميخ باشد، يعنى محبتى مانند ميخ که به ديوار فرو رود در سويداى قلب فرو رود که تزلزل نيابد و متحرک نشود.
وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً: و هر که کسب کند نيکى را، يعنى چيزى را که موجب قربت باشد، نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً: زياد کنيم مر او را در آن حسنه نيکوئى، يعنى مضاعف سازيم ثواب آن حسنه را، إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ: بدرستى که خداى تعالى بسيار بسيار آمرزنده است مر بندگان را، جزا دهنده است طاعت مطيعان را به توفيه ثواب و تفضل نمودن بر ايشان زياده بر قدر استحقاق.
بيان:
تسميه مجازى به شکور بر سبيل مجازات است، يعنى حق تعالى معامله فرمايد با بندگان در جزاى اعمال همچون معامله شاکر در حق مطيع و محسن خود، اگرچه نفع طاعت به او سبحانه واصل نشود زيرا غنى على الاطلاق است.
تحقيق: در آيه شريفه سه مطلب است:
مطلب اول: اقسام محبت:
مودت و محبت از امور اضافى و اقسام مختلفه دارد: سببى، خلقى، التزامى، تکليفى.
محبت تکليفى آنست که خداى تعالى کافه امت را تکليف و امر فرموده که محبت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و ذريه معصومين او را در قلب و سينه‌هاى خود جاى دهند به مرتبه‌اى که محبت ايشان از نفس و مال و جان و اولاد و پدر و مادر خود بيشتر باشد، چنانچه:
«1» نور الثقلين، ج 4، ص 573، حديث 73 بنقل از کافى.
جلد 11 - صفحه 418
1- حديث نبوى- و الّذى نفسى بيده لا يؤمننّ عبد حتّى اکون احبّ اليه من نفسه و ابويه و اهله و ولده و النّاس اجمعين. فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: قسم به آن خدائى که جان من به يد قدرت او است، ايمان نياورد البته البته بنده‌اى تا آنکه باشم من دوست‌تر به او از پدر و مادر و اهل و اولاد او و مردم تماما «1».
2- فرمود: احبّوا اهل بيتى بحبّى: دوست بداريد اهل بيت مرا به سبب دوستى من «2».
3- صواعق محرقه: ما من مؤمن إلّا و فى قلبه حبّ علىّ و اهل بيته: نيست هيچ مؤمنى مگر در قلب او دوستى على عليه السّلام و اهل بيت او باشد «3».
پس اين قسم از محبت واجب بلکه قبولى اعمال و رستگارى منوط به آن خواهد بود.
مطلب دوم: احاديث وارده در فضيلت آل محمد عليهم السّلام:
شمه‌اى از کتب عامه نقل شود «4»:
1- امام احمد ثعلبى از اکابر علماى عامه در تفسير خود در ذيل آيه مودت آورده که: محبت و مودت اهل بيت طهارت از جمله اصول دين و ارکان اسلام است، و هر کس خلاف اين عقيده داشته باشد کافر و از دين اسلام خارج و ناصبى مى‌باشد.
و دليل بر اين خبرى است که عبد اللّه بن حامد اصفهانى به اسناد خود از جرير بن عبد اللّه بجلى روايت نموده و سيد ابى بکر بن شهاب الدين علوى در صفحه 45 از باب 4 «رشفة الصادى من بحر فضائل النبى الهادى» چاپ مطبعه اعلاميه مصر سال 1303 از تفسير ثعلبى و امام فخر رازى در صفحه 405 جلد
«1» رجوع شود: کتاب «سيرتنا و سنتنا سيرة نبينا و سنته- صلّى اللّه عليه و آله» تاليف مرحوم علامه امينى فضائل الخمسة من الصحاح السنة، چاپ 2 و 14 بيروت، ج 2، ص 90- 83.
«2» رجوع شود: کتاب «سيرتنا و سنتنا سيرة نبينا و سنته- صلّى اللّه عليه و آله» تاليف مرحوم علامه امينى فضائل الخمسة من الصحاح السنة، چاپ 2 و 14 بيروت، ج 2، ص 90- 83.
«3» رجوع شود: کتاب «سيرتنا و سنتنا سيرة نبينا و سنته- صلّى اللّه عليه و آله» تاليف مرحوم علامه امينى فضائل الخمسة من الصحاح السنة، چاپ 2 و 14 بيروت، ج 2، ص 90- 83.
«4» مراجعه شود به کتاب شواهد التنزيل (چ بيروت) ج 2 ص 130 تا 146. و ينابيع المودة (چ هشتم)، ص 106 باب 32. و احقاق الحق ج 14 ص 106 تا 115 (مستدرک احاديثى است که درج 3 و ج 4 بيان کرده است)
جلد 11 - صفحه 419
هفتم تفسير کبير در ذيل آيه مودت از صاحب کشاف نقل نموده که رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله فرمود:
من مات على حبّ آل محمّد مات شهيدا. ألا و من مات على حبّ آل محمّد مات مغفورا له. الا و من مات على حبّ آل محمّد مات تائبا. الا و من مات على حبّ آل محمّد مات مؤمنا مستکمل الايمان. الا و من مات على حبّ آل محمّد بشّره ملک الموت بالجنّة ثم منکر و نکير. الا و من مات على حبّ آل محمّد يزفّ الى الجنّة کما تزفّ العروس الى بيت زوجها. الا و من مات على حبّ آل محمّد فتح له بابان الجنّة. الا و من مات على حبّ آل محمّد جعل اللّه قبره مزار ملئکة الرّحمة الا و من مات على حبّ آل محمّد مات على السّنّة و الجماعة. الا و من مات على بغض آل محمّد جاء يوم القيمة مکتوبا بين عينيه آيس من رحمة اللّه. الا و من مات على بغض آل محمّد مات کافرا. الا و من مات على بغض آل محمّد لم يشمّ رائحة الجنّة.
هر که بميرد بر دوستى آل محمد مرده است شهيد، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد مرده است آمرزيده، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد مرده است توبه کننده، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد مرده است مؤمن کامل الايمان، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد بشارت دهد او را ملک الموت به بهشت بعد منکر و نکير، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد مى‌رود به بهشت چنانچه مى‌رود عروس به خانه شوهرش، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد باز شود براى او دو درب به بهشت، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد قرار دهد خدا قبر او را مزار ملائکه رحمت، آگاه باشيد هر که بميرد بر دوستى آل محمد بميرد بر سنت و جماعت، آگاه باشيد هر که بميرد بر بغض آل محمد مى‌آيد روز قيامت در حالتى که نوشته شده به پيشانيش مأيوس از رحمت خدا، آگاه باشيد هر که بميرد بر دشمنى آل محمد بميرد کافر، آگاه باشيد هر که بميرد بر دشمنى آل محمد استشمام نکند بوى بهشت «1».
«1» فرائد السمطين (چ بيروت) ج 2 باب 49 ص 256- 255؛ و احقاق الحق ج 9 ص 486 حديث 88.
[پس از نقل حديث از تفسير ثعلبى مدارک ديگرى را نيز ذکر مى‌کند تا ص 490].
جلد 11 - صفحه 420
2- کواشى در تفسير خود موسوم به تبصره، از ضحاک و عکرمه از مشاهير مفسرين از پيغمبر روايت نموده که فرمود: لا اسئلکم على ما ادعوکم اليه اجرا الّا ان تحفظونى فى قرابتى علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين و ابنائهما:
من براى ارشاد شما بسوى حق و حقيقت مزدى نخواهم مگر آنکه حفظ نمائيد مقام مرا در اقارب من، يعنى براى خاطر من احترام نمائيد، و آنها حضرت على و فاطمه و حسن و حسين و اولاد ايشانند «1».
3- ابن حجر مکى در صواعق محرقه از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله:
من لم يعرف حقّ عترتى من الانصار و العرب فهو لإحدى ثلاث: إمّا منافق و إمّا ولد زانية و إمّا امرء حملت به امّه فى غير طهر:
کسى که نشناسد حق عترت مرا از انصار و عرب، پس او يکى از سه چيز خواهد بود، يا منافق يا ولد الزنا يا ولد حيض است «2».
مطلب سوم: نزول آيه شريفه:
بخارى و مسلم در «صحيح» خود، امام ثعلبى در «تفسير»، امام احمد حنبل در «مسند»، طبرانى در «معجم الکبير»، سليمان بلخى حنفى در باب 32 «ينابيع الموده» از ابن ابى حاتم و حاکم و وسيط و واحدى، و «حلية الاولياء» حافظ ابو نعيم اصفهانى، و «فرائد» حموينى، ابن حجر مکى در ذيل آيه 14 «صواعق» از احمد، محمد بن طلحه شافعى در صفحه 8 «مطالب السئوال»، طبرى در «تفسير»، واحدى در «اسباب النزول»، ابن مغازلى شافعى در «مناقب»، محب الدين طبرى در «رياض»، مؤمن شبلنجى در «نور الابصار»، زمخشرى در «تفسير»، سيوطى در «در المنثور»، ابن عساکر در «تاريخ»، علامه سمهودى در «تاريخ المدينه»، فاضل نيشابورى در «تفسير»، قاضى بيضاوى در «تفسير»، امام فخر در «تفسير کبير»، سيد ابى بکر شهاب الدين علوى در صفحه 22 تا صفحه 23 باب اول «رشفة الصادى من بحر فضايل نبى الهادى» از «تفسير بغوى» و ثعلبى و سيره ملا و مناقب احمد و کبير واسط طبرانى و سدى؛
«1» به نقل: شبهاى پيشاور، ص 67.
«2» به نقل: شبهاى پيشاور، ص 65.
جلد 11 - صفحه 421
شيخ عبد اللّه بن محمدبن عامر شيراوى شافعى در صفحه 5 کتاب «الاتحاف» از حاکم و طبرانى و احمد؛ جلال الدين سيوطى در احياء الميت از تفاسير ابن منذر و ابن ابى حاتم و ابن مردويه و معجم الکبير طبرانى. ابن ابى حاتم و حاکم عموم اکابر علماى عامه از ابن عباس «حبر امت» و ديگران نقل نموده که: وقتى آيه «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى» نازل شد، جمعى از اصحاب عرض کردند يا رسول اللّه نزديکان شما کيانند که خدا واجب فرموده مودت و دوستى آنها را بر ما؟ فرمود: ايشان حضرت على و فاطمه و حسن و حسين و پسران ايشان هستند عليهم السّلام «1».
اين مطلب مجملى بود از نقل عامه، و اما خاصه هم بسيار است:
1- در کافى- از حضرت باقر عليه السّلام سؤال شد از اين آيه، فرمود:
ايشان ائمه‌اند «2».
2- حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود اهل بصره چه مى‌گويند در اين آيه؟ عرض کردند: قرابتى براى رسول خدا نيست. فرمود: دروغ گويند بدرستى که جز اين نيست نازل شده در حق ما خاصه در اهل بيت حضرت على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السّلام اصحاب کساء «3».
3- در محاسن- از حضرت باقر عليه السّلام از اين آيه سؤال شد، فرمود:
آن به خدا قسم فريضه است از جانب خدا بر بندگان براى حضرت محمد در اهل بيت او. «4»
شأن نزول:
چون آيه «وجوب مودت آل رسول» نازل شد، جمعى که در اعتقاد راسخ نبودند، حضرت را متهم ساختند به اينکه مراد او اينست که مردم را به اهل بيت خود ترغيب کند تا در حکومت و امامت مطيع ايشان شوند. حق تعالى بر رد قول آنها فرمود: نه چنان است که ايشان گمان مى‌برند که پيغمبر اين سخن را بر
«1» در اين مورد رجوع شود: فضايل الخمسة، چاپ بيروت 1402 بيروت، ج 1، ص 311- 306.
«2» برهان ج 4 ص 121 حديث 1.
«3» برهان ج 4 ص 122 حديث 2.
«4» نور الثقلين، ج 4 ص 571 حديث 62 بنقل از محاسن.
جلد 11 - صفحه 422
خدا افترا نموده؛