اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ الَّذِي يَقبَل‌ُ التَّوبَةَ عَن عِبادِه‌ِ وَ يَعفُوا عَن‌ِ السَّيِّئات‌ِ وَ يَعلَم‌ُ ما تَفعَلُون‌َ «25»
و خداوند آن خداييست که قبول ميفرمايد توبه را از بندگانش و عفو ميفرمايد از سيئات و ميداند آنچه عمل مي‌کنيد.
وَ هُوَ الَّذِي يَقبَل‌ُ التَّوبَةَ عَن عِبادِه‌ِ اوّلا وجوب توبه بحکم
جلد 15 - صفحه 484
عقل ثابت است زيرا دفع ضرر بهر نحوي که ممکن باشد و لو محتمل عقل حکم مي‌کند به وجوب آن و اما قبولي توبه از باب تفضل است و بر حسب وعده الهي که در آيات بسيار دارد و خلف وعده بر خدا قبيح است البته قبول ميفرمايد و گفتند توبه چهار شرط دارد: اول پشيماني از کارهاي گذشته، دوم: عزم بر عدم عود و بر ترک معاصي، سوّم: قبل از معاينه و حال احتضار بنص آيه شريفه وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ- الايه نساء آيه 22-، چهارم: اگر قابل تدارک است تدارک کند مثل نماز و روزه قضاء کند مثل خمس و زکاة رد کند مثل حقوق النّاس که اداء کند يا عفو نمايند و اگر کفّاره دارد کفاره دهد.
وَ يَعفُوا عَن‌ِ السَّيِّئات‌ِ عفو الهي گذشت پروردگار است و سيّئات جمع محلّي بالف و لام افاده عموم دارد شامل جميع سيئات ميشود و سيئه معناي عمل بد است مقابل حسنه که کار خوب است و بعموم خود شامل تمام معاصي صغار آنها و کبار آنها چه صفات ذميمه باشد و چه اعمال، جوارحيه و چه امور قلبيه.
وَ يَعلَم‌ُ ما تَفعَلُون‌َ علم الهي به افعال بندگان قبل از صدور فعل و حين الصدور و بعد از صدور يکيست. اشکال: اگر قبل الصدور ميداند پس اينکه بنده مجبور است بصدور. جواب: اينکه شبهه خيام است که گفت:
مي خوردن من حق ز ازل ميدانست || گر مي نخورم علم خدا جهل بود
جواب آن اينست که چون تو بسوء اختيار خود مي مي‌خوري، خدا
جلد 15 - صفحه 485
ميدانست نه چون خدا ميدانست تو مي مي‌خوري لذا در جوابش گفتند:
علم ازلي علت عصيان بودن || در نزد حکيم غايت جهل بود