تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکَّلُونَ (36) وَ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (37) وَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (38) وَ الَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (39) وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (40)
ترجمه
پس آنچه داده شديد از چيزى پس مايه تعيّش زندگانى دنيا است و آنچه نزد خدا است بهتر و پاينده‌تر است براى آنانکه گرويدند و بر پروردگارشان توکّل ميکنند
و آنانکه اجتناب ميکنند از گناههاى بزرگ و کارهاى زشت و چون خشمناک شوند ايشان درميگذرند
و آنانکه اجابت نمودند پروردگارشان را و بر پاى داشتند نماز را و کارشان مبنى بر مشورت است ميانشان و از آنچه روزى داديمشان انفاق ميکنند
و آنانکه چون رسيد ايشانرا ستمى آنها انتقام مى‌کشند
و پاداش بدى بدى‌ء مانند آنست پس هر که درگذشت از آن و صلح و سازش نمود پس مزدش بر خدا است همانا او دوست ندارد ستمکاران را.
تفسير
خداوند متعال براى آنکه از اقبال مردم بمال و جاه و ساير امتعه دنيوى که منشأ معاصى است کاسته و بر توجه آنها بآخرت بيفزايد ميفرمايد که آنچه بشما داده شده است از رياست و مال و اولاد و غيرها بهره چند روزه دنيوى است و بالاخره نابود ميشود ولى آنچه نزد خدا است از نعيم آخرت و اجر اعمال و ثواب انفاق در راه خدا بهتر و برتر و بالاتر و باقى و برقرار است و اختصاص دارد بکسانيکه ايمان بخدا و پيغمبر و امام دارند و بر پروردگارشان در امور توکّل مينمايند و ميدانند که او امور ايشانرا بر طبق حکمت و مصلحت منظّم ميفرمايد و چشم اميد بغير او ندارند و کسانيکه از معاصى کبيره که خداوند وعده عذاب بر آنها داده و در سوره نساء ذکر شد و کارهاى بسيار زشتى که قبح آنها ظاهر باشد اجتناب مينمايند و وقتى بر کسى غضب نمايند خوددارى از اعمال آن ميکنند و از او
جلد 4 صفحه 585
ميگذرند اگر تعدّى بحق خودشان کرده باشد نه بحق خدا و ساير خلق و اخبار در ثواب کظم غيظ و فرو نشاندن خشم و عفو از خطايا زياد وارد شده خصوصا در صورت قدرت بر اعمال و تلافى که آتش جهنّم بر چنين کسى حرام ميشود و با قلب مملوّ از امن و ايمان در محشر حاضر ميگردد و کسانيکه اجابت نمودند دعوت حق را در کليّه امور دينى مخصوصا نماز که سعى کردند در اقامه و بر پا داشتن آن بخواندن خود و وادار نمودن مردم را بآن و عمران مساجد و رواج معابد و هر چه مدخليّت در اقامه آن داشته باشد و آنانکه با مشورت از امام عليه السّلام در امور دينشان اقدام مينمايند چنانچه قمّى ره فرموده يا با مشورت يکديگر بکارهاى خودشان اقدام ميکنند چنانچه در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که هيچ مردى نيست که مشورت نمايد با کسى مگر آنکه هدايت شود به رشد و صلاحش و ظاهرا مراد کسى است که بايد با او مشورت نمود و آن مرد عاقل خير خواه خير گو است و از آنچه خداوند روزى آنها نموده در راه خير صرف ميکنند بتفصيلى که در اوّل سوره بقره ذکر شد و آنکسانيکه وقتى تعدّى بحقوق و حدود آنها شود آرام نمى‌نشينند و داد خود را از ظالم ميستانند و اين از لوازم شهامت و شجاعت است و منافى با عفو نيست که از صفات اهل ايمان است و ذکر شد چون اين در برابر غالب قاهر متجاهر است که اگر دادخواهى نشود متجرّى ميشود و بر تعدّى خود مى‌افزايد و آن در مقابل عاجز نادم معتذر است که بزرگى و بزرگوارى نسبت باو عفو است و بعبارت ديگر عفو و انتقام هر دو از صفات حسنه ممدوحه است و شرعا مظلوم مختار است در اختيار هر يک ولى هر کدام محلّى دارد که بملاحظه آن راجح ميشود و بعضى ينتصرون را بمعناى يتناصرون گرفته‌اند يعنى با يکديگر در دفع ظلم کمک ميکنند و در هر حال چون پاى انتقام بميان آيد بايد از حدّ تعدّى و کار بدى که در باره او نموده‌اند تجاوز ببدى ننمايد و اينکه از انتقام در اين مقام تعبير ببدى شده با آنکه بد نيست براى تناسب لفظى با صدر کلام است که بدى طرف باشد علاوه بر آنکه بدى بخودى خود بد است نهايت آنکه اينجا بملاحظه مصالحى خوب شده است و مراعات اين تناسب لفظى و ازدواج کلام را در علم بديع صنعت مشاکله ناميده‌اند و از محسّنات کلام شمرده شده است و اگر کسى
جلد 4 صفحه 586
عفو کند در جائيکه مقتضى براى عفو باشد و اصلاح نمايد با طرف اجرا و بقدرى زياد است که نميشود تعيين نمود و بايد گفت با خدا است چون خدا اصلا ظلم و ظالم را دوست ندارد اين مقدار هم که تجويز فرموده در مقام انتقام براى تشفّى قلب مظلوم و تأديب ظالم است ولى بايد از مثل تجاوز نشود و ابتداء بظلم ننمايند و تفصيل اين مقام در سوره بقره ذيل آيه الشّهر الحرام بالشّهر الحرام گذشت و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت نموده که کسانيکه اجرشان با خدا است و آنها عفو کنندگان از مردمند بيحساب وارد بهشت ميشوند و از امام صادق عليه السّلام نقل شده که عفو کنيد عفو موجب عزّت است.