تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِکَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (41) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (42) وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (43) وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَ تَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (44) وَ تَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَ قالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (45)
ترجمه
و هر آينه آنکه انتقام کشيد بعد از ستم شدن بر او پس آنگروه نيست بر آنها هيچ راه اشکالى
جز اين نيست که راه عتاب و عقاب بر کسانى است که ستم ميکنند بر مردم و تعدّى مينمايند در زمين بناحق آنگروه براى آنها عذابى است دردناک
و هر آينه آنکه صبر کرد و گذشت نمود همانا آن هر آينه از کارهاى مطلوب الهى است
و هر که را واگذارد در گمراهى خدا پس نيست براى او هيچ ياورى بعد از او و مى‌بينى ستمکاران را چون ديدند عذاب را ميگويند آيا بسوى بازگشتن راهى هست
و مى‌بينى آنانرا که عرضه ميشوند بر آن با آنکه فروتنانند از خوارى نگاه ميکنند از ديده پنهان و گويند آنانکه ايمان آوردند همانا زيانکاران آنانند که زيانکار نمودند خودشان و خانواده‌شان را روز قيامت آگاه باشيد همانا ستمکاران در عذاب دائمند.
تفسير
خداوند سبحان در تعقيب و تأکيد مفاد آيات سابقه فرموده و هر آينه کسانيکه انتقام بکشند از ظالم بر خودشان بعد از آنکه مظلوم واقع شدند
جلد 4 صفحه 587
بهيچ وجه جاى اعتراض و راه اشکالى بر آنها نيست چون حق داشتند که قصاص يا تقاص نمايند و ذکر شد که در بعضى از موارد راجح است بلى اشکال و اعتراض بر کسانى است که ابتداء بظلم و ستم بر مردم مينمايند و تعدّى و تجاوز از حد و قدر خودشان ميکنند در زمين بناحق و ناروا و آنها مشمول عذاب اليم جهنّم در قيامت خواهند بود و اگر کسى صبر کند بر جور و ستمى که بر او وارد شده و گذشت نمايد و عفو و اغماض کند در مورديکه مقتضى براى عفو باشد که در آيات سابقه بيان شد هر آينه کارى کرده که مرضىّ خدا و پسند اولياء و از اخلاق ستوده است که بايد شخص بزرگ بر آن ثابت و بزرگوارى خود را بآن اثبات نمايد خلاصه آنکه از امورى است که بايد در موقعش عزم بر آن داشت و اين تفصيل که حسن انتقام و عفو باشد هر کدام بجاى خود مستفاد از بعضى روايات و موافق با موازين علم اخلاق است و کسيرا که خداوند براى عدم قابليت و اعراض از ذکر حق بحال ضلالت و گمراهى واگذارد و توفيق و تأييد خود را از او سلب فرمايد نيست و نخواهد بود براى او دوست و يار و ياور و نگهبان و نگهدارى در رتبه متأخّره از خدا که با او يارى و او را نگهدارى نمايد از بليّات دنيا و عقوبات آخرت و مى‌بينى تو اى پيغمبر ستمکاران را در روز قيامت وقتى مشاهده عذاب را نمودند که آرزو مينمايند و ميگويند آيا ممکن است يکمرتبه ديگر ما بدنيا برگرديم و مى‌بينى تو آنها را که عرضه داشته ميشوند بر آتش جهنّم در حال خضوع و خشوع از ذلّت و خوارى که مينگرند به آتش از زير چشم مانند کسانى که براى کشتن حاضر کرده شوند که بشمشير نگاه ميکنند و چون اهل ايمان آنها را باين حال مى‌بينند ميگويند الحقّ زيانکاران آنکسانى هستند که خودشان و اهل و عيالشان را بخسران انداختند و زيانکار نمودند در روز قيامت چون آنها را سوق بحق ننمودند بلکه تربيت بباطل کردند و از منافع و فوائد اخروى ايمان و عمل صالح باز ماندند و مستحق عذاب جهنّم شدند و خدا ميفرمايد بدانيد که ستمکاران بر خويش و خلق بکفر و ضلال در عذاب دائم بى‌زوال جاى دارند.
جلد 4 صفحه 588