تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (38)
وَ الَّذِينَ اسْتَجابُوا: و براى آنانکه اجابت کردند، لِرَبِّهِمْ: مر پروردگار خود را. مراد انصارند که حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله ايشان را به ايمان خواند فورا اجابت نمودند. وَ أَقامُوا الصَّلاةَ: و بپاى دارند نماز را در اوقات خود با شرايط و ارکان، وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ: و کار ايشان مشورت کردن ميان ايشان، و مراد به مشاورت معارضه است در کلام به جهت ظهور حق، يعنى هرگاه کارى کنند، به صوابديد يکديگر کنند به جهت فرط تدبر و تيقظ ايشان در امور، و اصلا منفرد نشوند در آن. مشورت آنان اين بود که پيش از مهاجرت حضرت رسالت از مکه به مدينه، بى‌مشورت يکديگر در هيچ امرى اقدام نمى‌نمودند و در خانه ابو ايوب مجتمع شدند، پس با هم اتفاق نمودند بر ايمان به حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله و لذا حق تعالى مدح ايشان نموده بر اين صفت. وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ: و از آنچه روزى ساختيم ما ايشان را، يُنْفِقُونَ: انفاق مى‌کنند در رضاى خدا.
جلد 11 - صفحه 434
تحقيق: بيان «شورى و مشورت» به سه مطلب محقق آيد:
مطلب اول: مشورت و شورى.
آنچه از احاديث آل عصمت و کلمات محققين مستفاد مى‌شود، صحت اين شورى در امور دنيويه است نه امور دينيه مطابق دستور شرع مطهر با اشخاص مهذب و متقى، چنانچه در کتاب محاسن از حضرت صادق عليه السّلام:
1- استشر العاقل من الرّجال الورع فانّه لا يأمر الّا بخير و إيّاک و الخلاف فإنّ خلاف الورع العاقل مفسدة فى الدّين و الدّنيا. يعنى: استشاره کن با عاقل از مردان پرهيزکار، بدرستى که امر ننمايند صاحبان ورع مگر به خير و بر تو باشد به پرهيز نمودن از مخالفت، زيرا مخالفت ورع عاقل، مفسده است در دين و دنيا «1».
2- در کتاب فتح الابواب- سيد على بن طاوس از حضرت صادق عليه السّلام: هر گاه اراده نمايد يکى از شما امرى را، پس مشورت نکند هيچکس را تا آنکه ابتدا نمايد مشاورت خداى عزّ و جلّ را. عرض کردند: مشاورت با خدا چيست؟ فرمود: استخاره کند با خدا اولا، بعد مشورت کند در آن؛ پس چون ابتدا کند به خدا، جارى سازد خداى تعالى براى او خير را بر لسان آنکه بخواهد از خلق «2».
3- فرمود حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله: ما خاب من استخار و ما ندم من استشار: نوميد نگردد هر که استخاره نمايد، و پشيمان نشود هر که مشورت نمايد «3».
4- و نيز فرمود: ما من رجل يشاور احدا الّا هدى الى الرّشاد: هيچ مردى مشورت نکند با يکى مگر که هدايت کرده شود به طريق صواب «4».
4- مطلب دوم، حدود مشورت:
«1» ارشاد السمتبصر ص 49، حديث 81.
«2» ارشاد المستبصر، ص 47، حديث 74 تا 77 به نقل از مقنعه شيخ مفيد و بحار الانوار ج 91.
«3» ارشاد المستبصر فى الاستخارات، سيد عبد اللّه بشر ص 22 حديث 11، به نقل از امالى شيخ طوسى، با تغيير مختصر در لفظ.
«4» شورى در قرآن و حديث. گردآورى رضا استادى، ص 68 حديث 11، به نقل از مجمع البيان 9/ 43.
جلد 11 - صفحه 435
در کتاب محاسن- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: مشورت نباشد مگر به حدود آن، هر که معرفت حدود آن را دارد فايده، و الّا ضرر آن براى مستشير، بيش از نفع آن باشد: 1- آنکه با او مشورت کنند عاقل باشد. 2- آنکه حر و متدين. 3- آنکه صديق با اخوت. 4- مطلع بر سرّ باشد، پس وقتى عاقل باشد فايده برى به مشورت او، و زمانى که حر و متدين شد، جهد کند به نفس خود در نصيحت، و چون صديق مواخى شد کتمان سر کند، و زمانى که مطلع بر سرّ نمودى علم او به آن سرّ مانند علم تو باشد. بنابراين مشورت، تمام و کامل گردد نصيحت «1».
و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: «المستشار مؤتمن» کسى که مشورت از او شود بايد امين باشد «2».
مطلب سوم: اين مطلب مسلم و عقل و وجدان منصف حاکم است
به آنکه پس از آمدن شريعت جامع کافى وافى که تمام جزئيات ممکن الوقوع را بيان فرموده حتى ارش خدشه و ديه خراش، معقول نيست که تکليف احکام شرعيه مکلفين را واگذار به شوراى آنان نمايد، زيرا نقض غرض، و با خاتميت شريعت منافات دارد؛ بنابراين وصف مؤمنين در آيه «وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ» ناظر به امور دنياست نه دين؛ گذشته از اين على ابن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) در بيان آيه شريفه فرمايد:
«يشاورون الامام فيما يحتاجون من امر دينهم» مشورت مى‌کنند امام را در آنچه احتياج دارند از امر دين ايشان. «3»
تتمه:
بنابراين شورائى که به سبب آن حق را پايمال گردانند، يا تغيير و تبديل احکام قرآن و فرامين سبحانى نمايند، هر آينه مذموم و مورد سخط و غضب خداوند قهار است، لذا حضرت امير المؤمنين عليه السّلام صداى مبارکش بلند
«1» بحار الانوار ج 91 ص 102 حديث 30.
«2» شورى در قرآن و حديث، ص 92 حديث 158؛ و نيز ص 91 حديث 146 مروىّ از رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
«3» برهان ج 4 ص 128.
جلد 11 - صفحه 436
است که: «يا للّه و الشّورى» «1».
و إن کنت بالشّورى ملکت امورهم
فکيف بهذا و المشيرون غيّب «2»
در کتاب مناقب العترة- حذيفه يمانى از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده: الويل الويل لامتى من الشورى الکبرى و الشورى الصغرى سئل فى تعيينهما قال الشورى الکبرى تنعقد فى بلدى بعد وفاتى لغصب خلافة اخى و حق بنتى و الصغرى تنعقد فى الغيبة الکبرى فى الزوراء لتغيير سنتى و تبديل احکامى.
يعنى واى واى بر امت من از شوراى بزرگ و شوراى کوچک. پرسيدند:
کدام است؟ فرمود: شوراى کبرى منعقد شود در شهر من بعد از وفات من براى غصب خلافت برادر من و حق دختر من؛ و شوراى صغرى منعقد شود در غيبت کبرى در زوراء براى تغيير دادن سنت من و احکام من.
بيان: زوراء شهر رى باشد، چنانچه حضرت صادق عليه السّلام شعر عقبه را شاهد آورده.
و نحر بالزوراء منهم لدى الضحى
ثمانون الفا مثل ما تنحر البدنى
«3»