اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَئِن سَأَلتَهُم مَن خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ لَيَقُولُن‌َّ خَلَقَهُن‌َّ العَزِيزُ العَلِيم‌ُ «9»
و هر آينه اگر از کفار و مشرکين سؤال کني کيست آنکه خلق نموده آسمانها و زمين را هر آينه مي‌گويند خلق کرده آنها را عزيز قادر متعال عليم از روي علم و حکمت.
در بسياري از آيات اينکه نحوه سؤالات و اجوبه ذکر شده و اعتراف کفار و مشرکين که خالق تمام آنها خداوند متعال است چون مي‌دانند بالحس و الوجدان به اينکه آلهه آنها قدرت بر خلقت مورچه ندارند چه رسد بخلقت اينکه عالم بالا طبقات آسمانها و شمس و قمر و کواکب که کرات جويّه است که با هزار برابر کره زمين است و آنچه در آنهاست از ملائکه و غير آنها که مکرر بيان شده مثل جنة المأوي، سدرة المنتهي، بيت المعمور، لوح، قلم، عرش، کرسي و خلقت زمين با اينهمه حيوانات و اشجار و فواکه انسان، جن، حبوبات، معادن و غير اينها البته.
وَ لَئِن سَأَلتَهُم مَن خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ ناچار لَيَقُولُن‌َّ خَلَقَهُن‌َّ العَزِيزُ که قادر
جلد 16 - صفحه 7
بر کل شي‌ء و قاهر بر آنها العَلِيم‌ُ که تمام از روي حکمت و صلاح خلق شده.
تنبيه: بسيار عجيب است از طبيعي که مي‌گويد اينها بخودي خود به اقتضاي طبيعت موجود شده.
جواب: طبيعت کجا بود و اينکه اقتضا را از کجا پيدا کرد و اعجب از اينها مفوضه هستند مثل اهل تصوف و عرفا و غلات و بعض شعراء که در حق ائمه مي‌گويند امر خلق و رزق به اينها تفويض شده اينها خلق مي‌کنند و روزي مي‌دهند و منکر توحيد افعالي هستند و به اخبار ضعيفه يا مؤوله استشهاد کردند با اينکه اينکه اخبار اشاره دارد يا مؤول است به اينکه بطفيل وجود اينها خداوند خلق فرموده و بعبارت ديگري اينها علت غايي موجودات هستند نه علت فاعلي و اعجب از اينها حکماء قديم هستند که مي‌گويند خدا علت است و يک معلول بيشتر ندارد و آن عقل اول است و سلب اختيار و قدرت و علم مي‌کنند و از اينکه جهت عالم را قديم مي‌دانند زيرا انفکاک معلول از علت محال است و عقول طوليه و عرضيه قائل هستند و عقل عاشر را کدخداي عالم مي‌دانند و غير اينکه از مزخرفات.