اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قالُوا لَو شاءَ الرَّحمن‌ُ ما عَبَدناهُم ما لَهُم بِذلِک‌َ مِن عِلم‌ٍ إِن هُم إِلاّ يَخرُصُون‌َ «20»
و گفتند اگر خداوند مي‌خواست ما عبادت اينها را نکنيم ما هم نمي‌کرديم نيست از براي آنها علمي به اينکه کلام نيستند آنها مگر تخمين و تخرص زنندگان.
وَ قالُوا لَو شاءَ الرَّحمن‌ُ ما عَبَدناهُم دو احتمال مي‌رود يکي آنکه بگويند خداوند رحمن امر فرموده و دستور داده که ما عبادت کنيم آلهه خود را از ملائکه و شمس و قمر و اصنام و غير اينها چنانچه ميفرمايد وَ الَّذِين‌َ اتَّخَذُوا مِن دُونِه‌ِ أَولِياءَ ما نَعبُدُهُم إِلّا لِيُقَرِّبُونا إِلَي اللّه‌ِ زُلفي- زمر آيه 4- و ميفرمايد وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدنا عَلَيها آباءَنا وَ اللّه‌ُ أَمَرَنا بِها- اعراف آيه 27- احتمال دويم قول جبريه است که مي‌گويند خدا ما را مجبور بعبادت اينها کرده ما باختيار خود عبادت نمي‌کنيم چون در افعال عباد سه قول است تفويض که انسان مستقل
جلد 16 - صفحه 16
در افعال است هر چه بخواهد مي‌کند و مشيت الهي در آن مدخليتي ندارد و جبر که انسان هيچ گونه اختياري ندارد خداوند او را وادار به فعل مي‌کند و اينکه دو مسلک هر دو کفر است و مسلک سوّم اختيار است که انسان به اختيار خود افعال را بجا بياورد لکن تا مشيت حق هم نگيرد نمي‌تواند که فرمودند
«لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين».
ما لَهُم بِذلِک‌َ مِن عِلم‌ٍ هيچگونه مدرکي و دليلي و حجتي بر اينکه دعوي ندارند دعواي بي‌دليلي است و منشأ اينکه دعوي:
إِن هُم إِلّا يَخرُصُون‌َ خيالبافي است و از خطورات شيطاني است که در قلوب آنها تصرف کرده وسوسه مي‌کند چون مکرر گفته شده که اينکه خيالات نفساني و خطورات قلبي بدون اختيار بغتة در قلب وارد مي‌شود اگر از جانب حق باشد الهام ملکي است که ملائکه بامر الهي در قلب اخطار مي‌کنند و اگر از طرف شيطان است وساوس شيطاني است که شياطين اخطار مي‌کنند و تميز بين اينکه دو سه چيز است يکي تأمل و رجوع به عقل که صلاح و فساد او را نشان دهد ديگر عرضه داشتن بر عقلاء و دانشمندان بي‌غرض و مرض، سه عرضه داشتن بر شرع و دين که اجازه مي‌دهد يا نمي‌دهد و اگر کسي بخواهد که از اينکه خطرات سوء محفوظ بماند راه ملک را به قلب باز کند به عبادت و ذکر و توجه به حق و استفاده که ديگر شيطان راه پيدا نکند چنانچه ميفرمايد در خطاب به شيطان إِن‌َّ عِبادِي لَيس‌َ لَک‌َ عَلَيهِم سُلطان‌ٌ إِلّا مَن‌ِ اتَّبَعَک‌َ مِن‌َ الغاوِين‌َ- حجر آيه 42- و ميفرمايد فَإِذا قَرَأت‌َ القُرآن‌َ فَاستَعِذ بِاللّه‌ِ مِن‌َ الشَّيطان‌ِ الرَّجِيم‌ِ إِنَّه‌ُ لَيس‌َ لَه‌ُ سُلطان‌ٌ عَلَي الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَلي رَبِّهِم يَتَوَکَّلُون‌َ- نحل آيه 100 و 101 و ميفرمايد إِن‌َّ عِبادِي لَيس‌َ لَک‌َ عَلَيهِم سُلطان‌ٌ وَ کَفي بِرَبِّک‌َ وَکِيلًا- اسراء آيه 67- و مي‌تواند راه ملک را سد کند و شيطان را بر خود مسلط کند و از الهامات ملکي محروم شود بمتابعت شهوات نفساني و کثرت معاصي و قساوت قلب و سياهي دل که ميفرمايد خطاب به شيطان وَ استَفزِز مَن‌ِ استَطَعت‌َ مِنهُم بِصَوتِک‌َ وَ أَجلِب عَلَيهِم بِخَيلِک‌َ وَ رَجِلِک‌َ وَ شارِکهُم فِي الأَموال‌ِ وَ الأَولادِ وَ عِدهُم وَ ما يَعِدُهُم‌ُ الشَّيطان‌ُ إِلّا غُرُوراً- اسراء آيه 66.
17