تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِينَ وَ الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ «14»
زُيِّنَ لِلنَّاسِ: زينت داده شد و آراسته گرديد براى مردمان، حُبُّ الشَّهَواتِ: دوستى آرزوهاى نفسانى و مشتهيات انسانى. تسميه آرزو به شهوات، جهت مبالغه و اشاره به آنکه به حدى منهمک در محبت باشند که شهوات خود را نيز دوست دارند.
بيان: مفسرين را در «مزيّن» سه قول است:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 29
1- آنکه مزين، حق تعالى باشد به جهت ابتلا و امتحان که متضمن شدّت تکليف است، تزيين آن نمود در نظر مردمان؛ چنانچه در آيه ديگر فرمود:
إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ: «1» بدرستى که ما قرار داديم آنچه را که بر زمين است، زينت و آرايش براى اهل آن تا بيازمائيم، يعنى با آنها معامله آزمايندگان کنيم تا ظاهر گردد کدام از ايشان نيکوترند از جهت عمل. يا به سبب آنکه آن را وسيله سعادت اخرويه گردانيد از طريق حلال آن، و محدود فرمود به حدود شرعيه و زينت داد محبت آنها را به جهت مقدمه حسن اجتماع بشر و بقاء نوع و انتظام مصالح و عموم منافع آنها.
2- مزين، شيطان است؛ بنابراين آيه، در مقام ذم باشد، يعنى به جهت گمراهى مشرکان و عاصيان، آرايش داد در نظر آنها دوستى مشتهيات را.
3- رحمان، مزين حسنات؛ و شيطان، مزين سيئات:
اول مزينات: مِنَ النِّساءِ: از زنان. تقديم آن بر ساير مشتهيات، به سبب آنکه فتنه آن بيشتر است، چنانچه حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود:
النّساء حبائل الشّيطان: «2» زنان ريسمان شيطانند.
و نيز فرمود آن حضرت: لا يخلونّ الرّجل بامرأة فانّ ثالثهما الشّيطان: نبايد خلوت کند البته البته مردى با زن اجنبيه، پس بدرستى که سومى آنها شيطان است «3».
و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: المرئة شرّ کلّها و شرّ ما فيها انّه لا بدّ منها: «4» زن شر است همه او، و بدتر آنچه در او است، به درستى که هيچ چاره‌اى نيست از او.
«1» سوره کهف، آيه 7
«2» الامثال النبويّه، جلد 2، صفحه 307 (بنقل از المجازات النبويّه سيّد رضى)
«3» سنن ترمذى، جلد 3، کتاب الرضاع، باب 16
«4» نهج البلاغه، حکمت 238
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 30
اما شرّيّت از جهت آنست که مدار او بر مؤنه و مشقت است که شر عاجل باشد و بر التذاذ و شهوت و دور ماندن از طاعت الهى، و اين مستلزم شر آجل است اما مزيّت او از روى احتياج به او به واسطه آنست که آن سبب شرور و سبب اقوى از مباشر است.
دوم از مزينات: وَ الْبَنِينَ: و از پسران که محبوب والدين هستند.
در «منهج» مروى است که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از «اشعث بن قيس» سؤال فرمود: تو را از دختر حمزه فرزندى هست؟ عرض کرد:
پسرى دارم که اگر بدل آن، طعام ثريدى بود و مهمانى کردمى، مرا دوست‌تر بود. فرمود: چرا چنين گوئى، پسران ميوه دل و قرة العين‌اند، و با وجود بر اين، سبب بخل و جبن و حزن هستند. «1» و نيز فرمود: اولادنا اکبادنا، صغراؤهم امراؤنا و کبراؤهم اعداؤنا، ان عاشوا فتنونا و ان ماتوا حزنونا. «2» يعنى: اولادهاى ما پاره جگر ما هستند، کوچکتران آنها اميران ما، و بزرگان آنها دشمن ما هستند. اگر زنده بمانند ما را به فتنه اندازند، و اگر بميرند ما را محزون سازند.
سيم از مزينات: وَ الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ: و از قنطارهاى فراهم شده و دفينه‌هاى ذخيره شده، مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ: از طلا و نقره.
از حضرت صادقين عليهما السلام مروى است که: قنطار پوست گاوى است پر از دينار و درهم. «3» نزد «ابن عباس» هزار و دويست مثقال، و به قولى هشت هزار مثقال طلا، و به قولى هشتاد هزار مثقال نقره است.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: انّ الدّينار و الدّرهم اهلکا من کان
«1» منهج الصادقين، جلد دوّم، صفحه 181- مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 417
«2» جامع الاخبار، صدوق، فصل 62 (فى الاولاد)
«3» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 417
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 31
قبلکم و هما مهلکاکم: «1» دينار و درهم، هلاک کرد محبت آن دو، کسانى را که پيش از شما بودند، و آن دو هلاک کننده شما هستند.
تبصره: «مفسر بلاغى» بيان نموده: بنابر آنکه مزين محبت مذکورات، حق تعالى باشد: زينت داد محبت زنان را تا اينکه آسان شود ازدواج و معاشرت زنان و نفقات آنان و تکميل در نوعى از اخلاق و استقامت؛ پس منظم گردد به آن تحمل امر توالد و تناسل؛ و زينت داد دوستى اولاد را براى اينکه بشر، طلب کند تناسل را و قيام نمايد به مشقات معروفه در مخارج و تربيت آنان، و نظر به اصلاح امور و عاقبت ايشان؛ و زينت داد محبت اموال را تا اقدام کنند به عمل و عمران و ازدياد نعمتهاى الهى و بهره‌ور شدن از لذايذ، تا معرفت پيدا کنند که اين نعمتهاى فانيه دنيوى، نمونه‌اى است از عطاهاى باقيه اخروى، تا در نتيجه شائق به آن شده، در اعمال صالحه که موجب وصول به آنست کوشش کنند.
چهارم از مزينات: وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ: و اسبان علامت دارنده و مهيا شده براى جهاد، يا اسبان تمام خلقت و نيکوترين صورت.
خلق اسب: از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود: چون حق تعالى اراده خلق اسب نمود، باد جنوب را فرمود؛ از تو خلقى بيافرينم که عزت اولياء و دوستان من و جمال اهل طاعت من، و مذلت دشمنان من باشد. باد و ملائکه موکله به آن گفتند: امر، امر تو باشد، پس اسب را از باد جنوب خلق و فرمود: من تو را از چيز غريب خلق کردم و خير را در پيشانى تو قرار دادم و غنائم را بر پشت تو جمع و تو را پرنده بى‌پر و صاحبت را بر تو مهربان گردانيدم؛ پس تو براى طلب و براى جنگ باشى، و بر پشت تو مردانى سوار کنم که تسبيح و تهليل و تحميد و
«1» قصار الجمل، صفحه 197 (بنقل از وسايل، کتاب التجاره، باب 65، حديث سوم)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 32
تکبير من نمايند، و تو به تسبيح و تهليل ايشان تسبيح و تهليل مى‌کنى.
بعد حضرت فرمود: هيچ تسبيح و تهليل نباشد که اسب بشنود مگر آنکه جواب گويد.
ملائکه چون صفت اسب شنيدند و خلقتش را ديدند، گفتند: خدايا ما نيز تسبيح و تنزيه ذات تو نمائيم، ما را عطا فرما مثل آنچه بر بنى آدم عطا نمودى.
حق تعالى اسبان ابلق را براى آنها آفريد. چون اسب به زمين آمد، شيهه‌اى نمود، خداوند فرمود؛ برکت من بر تو باد و به شيهه تو دلهاى آنها بترسانم. چون اشياء بر حضرت آدم عرضه شد، خطاب آمد: هر کدام خواهى اختيار کن.
حضرت آدم عليه السّلام اسب را اختيار نمود، حق تعالى فرمود: عزت خود و فرزندان خود را خواستى، و تا تو و فرزندان تو باشند برکت در ميان شما، و بعد از شما هيچ مخلوقى محبوب‌تر از اسب نيست. «1» «حباب» از حضرت پيغمبر روايت نموده که: اسبان بر سه نوع هستند: 1- فرس للرحمن- اسبى که در راه خدا براى کفار سوار شوند. 2- فرس للإنسان- اسبى که انسان براى سوارى خود و نسل نگاهدارد. 3- فرس للشيطان- اسبى که بخلاف رضاى الهى بکار رود و مانند قمار و سوارى کفار و ظالمان. «2» پنجم مزيّنات: وَ الْأَنْعامِ: و چهارپايان مانند شتر، گاو، گوسفند، با منافع و فوائد بسيار.
ششم از مزيّنات: وَ الْحَرْثِ: و کشت‌ها و زراعات با برکات آن.
ذلِکَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا: اين اشياء مذکوره، مشتهيات نفسانى و جامع فوائد، بهره چند روزه زندگانى دنياست که از آن محظوظ و به آن مفتون مى‌گرديد؛ چنانچه زنان، نوع بشر را مفتون؛ و قناطير طلا و نقره، اغنيا را؛ و اسبان، سلاطين و ملوک را؛ و انعام اهل ايلات و بوادى را؛ و زراعات، دهاقين
«1» بحار الانوار، جلد 64، صفحه 156، حديث 7 حياة الحيوان، جلد اوّل، صفحه 281
«2» حياة الحيوان دميرى، جلد اوّل، صفحه 282
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 33
و ملاکين را. وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ: و خداى تعالى نزد او است نيکوئى بازگشت، يعنى بازگشت نيکوئى به تمام جهات، پيشگاه اقدس الهى است در آخرت که عبارت است از بهشت و نعمتهاى آن.
تنبيه: آيه شريفه تحريص و ترغيب است بندگان را به استبدال آنچه نزد حق تعالى است، از نعم باقيه و درجات عاليه و حظوظ دائمه، به شهوات دنيه فانيه.
حضرت امير المؤمنين عليه السلام در ذيل خطبه‌اى فرمايد: دنيا سرائى است که تقدير کرده شده است براى او فنا؛ و براى اهل آن بيرون رفتن با صد گونه رنج و عناء. و اين دنيا، شيرين است در مذاق، و سبز و خرم در نظر اهل آفاق؛ و بتحقيق عجله کننده است مرجوينده آن را، و به سرعت رونده است از او و آميخته شده است محبت آن به قلب ناظر آن. پس کوچ کنيد از او به نيکوترين آنچه نزد شما است از توشه، که عمل صالح باشد، و سؤال مکنيد در آن، زيادتى از کفاف را، و طلب مکنيد از آن بيش از بلاغ. «1»