اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بَل قالُوا إِنّا وَجَدنا آباءَنا عَلي أُمَّةٍ وَ إِنّا عَلي آثارِهِم مُهتَدُون‌َ «22»
بلکه گفتند که ما يافتيم پدران خود را بر اينکه طريقه و روش و ما بر آثار آنها و طريقه آنها هدايت شدگانيم.
منتها مدرک مشرکين همين است که اينکه طريقه که عبادت اصنام و غير آنها باشد بميراث از آباء و اجداد ما به ما رسيده و ما دست از دين آبائي و اجدادي
جلد 16 - صفحه 18
خود برنميداريم و دين آنها را حق ميدانيم و بدين آنها هدايت شده‌ايم. اقول:
دستگاه شرک از زمان آدم به اغواي شيطان رواج زيادي پيدا کرده که شيطان صور انبياء را به آنها دستور داده و به دعوي اينکه اينها مقرب درگاه الهي هستند عبادت آنها را بکنيد و رفته رفته آن قدر رواج پيدا کرد که در زمان نوح يک دنيا تمام مشرک بودند و فقط حدود هفتاد و کسري بهدايت نوح موحد شدند و پس از آنها باز آن قدر توسعه يافت که در زمان ابراهيم فقط لوط ايمان آورد و پس از آن در زمان هود و صالح و شعيب تا زمان موسي چه اندازه اهميت پيدا کرد حتي بعد از موسي در بني اسرائيل مدتها تا زمان عيسي در شرک زيست مي‌کردند حتي بموسي گفتند اجعَل لَنا إِلهاً کَما لَهُم آلِهَةٌ- اعراف آيه 134 و گوساله پرست شدند و نصاري قائل به تثليث شدند و هکذا تا زمان حضرت رسالت.
بَل قالُوا إِنّا وَجَدنا آباءَنا عَلي أُمَّةٍ امت در اينجا بمعني طريقه و مشي است و اينکه دعوي نوعيت دارد اولاد يهود يهودي ميشوند اولاد نصارا نصراني اولاد طبيعي طبيعي اولاد مجوسي مجوس اولاد اهل تسنن سني اولاد نواصب ناصبي حتي اولاد فرق شيعه تابع آباء خود ميشوند اگر اينکه دليليت داشته باشد بايد تمام مذاهب عالم حق باشد و اينکه تناقض لازم مي‌آيد بلکه اينکه دعوي رد خود مدعي مي‌شود زيرا هر فرقه ساير فرق را باطل مي‌داند با اينکه آنها هم همين مدرک را دارند دين را بايد از روي دليل و برهان ثابت کرد و مثل آفتاب بر خود روشن نمود که اگر تمام عالم بر خلاف آن باشند ذره‌اي در او تأثير نکند نگاه به يک ديگر نکنند.
وَ إِنّا عَلي آثارِهِم مُهتَدُون‌َ با اينکه اينکه بهانه و عذر تراشي است و خداوند حجت را بر همه تمام کرده و راه عذر را بر همه بسته در هر زماني حجت الهي ميانه مردم بوده در هر شهر و قصبه از انبياء و اوصياء و علماء و مؤمنين بودند و هستند لِيَهلِک‌َ مَن هَلَک‌َ عَن بَيِّنَةٍ وَ يَحيي مَن حَي‌َّ عَن بَيِّنَةٍ- انفال آيه 44- رُسُلًا مُبَشِّرِين‌َ وَ مُنذِرِين‌َ لِئَلّا يَکُون‌َ لِلنّاس‌ِ عَلَي اللّه‌ِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُّسُل‌ِ- نساء آيه 163- بلي قاصرين که دست آنها کوتاه بوده نه از روي تقصير مثل اطفال و مجانين و مستضعفين يا جلوگيري ديگران فرداي قيامت معاف هستند و لو قابليت بهشت ندارند چون ايمان
جلد 16 - صفحه 19
نداشتند و استحقاق عذاب هم ندارند.