اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
زُيِّن‌َ لِلنّاس‌ِ حُب‌ُّ الشَّهَوات‌ِ مِن‌َ النِّساءِ وَ البَنِين‌َ وَ القَناطِيرِ المُقَنطَرَةِ مِن‌َ الذَّهَب‌ِ وَ الفِضَّةِ وَ الخَيل‌ِ المُسَوَّمَةِ وَ الأَنعام‌ِ وَ الحَرث‌ِ ذلِک‌َ مَتاع‌ُ الحَياةِ الدُّنيا وَ اللّه‌ُ عِندَه‌ُ حُسن‌ُ المَآب‌ِ «14»
جلوه داده شد در نظر مردم علاقه و محبّت بمشتهيات نفسانيّه از زنان و پسران و ذخيره‌هاي طلا و نقره و اسبان تربيت شده و گوسفندان و گاوها و شترها و اراضي کشت شده که اينها مايه زندگاني دنيوي است و حال آنکه آنچه خداوند در آخرت از مثوبات مهيّا کرده که محل بازگشت آنها است حسن است.
و هر کدام از اينها مورد علاقه طايفه ايست: زنها مورد علاقه مردان، پسرها مورد علاقه آباء و امّهات، طلاها و نقره‌ها مورد علاقه ثروتمندان، اسبها مورد علاقه سواران، انعام مورد علاقه چوب داران، اراضي مورد علاقه ملاکين که هر کدام اينها وسيله زندگاني دنيوي است و موافق با هواهاي نفساني است.
زُيِّن‌َ لِلنّاس‌ِ اختلاف کردند که فاعل زيّن کيست بعضي گفتند خداوند متعال که در طبيعت انسان خلق شهوت فرموده و استشهاد کردند بآيه شريفه إِنّا جَعَلنا ما عَلَي الأَرض‌ِ زِينَةً لَها لِنَبلُوَهُم أَيُّهُم أَحسَن‌ُ عَمَلًا سوره کهف آيه 7، و بعضي گفتند شيطان است که اغواء ميکند و بني آدم را از آخرت باز ميدارد.
و تحقيق کلام اينست که آن مقداري که لازمه زندگاني و بقاء حيات دنيوي و نسل آدمي است خداوند بمقتضاي حکمت بالغه در بشر قرار داده از قواي شهويّه و غضبيّه و وهميّه و در مقابل آنها قوّه عقل داده و ارسال رسل فرموده که آنها را بموقع لزوم بکار زنند و تعدّي و تجاوز نکنند.
و امّا آنچه مورث افراط و تعدّي از حدود شرع و عقل است منشأ آن سه چيز
جلد 3 - صفحه 125
است که گفتند انسان سه دشمن بزرگ دارد که او را بهلاکت ابدي ميکشند: دنيا، نفس، شيطان.
دنيا خود را جلوه ميدهد، نفس انسان را مايل ميکند، شيطان وسائل وصله به آنرا نشان ميدهد اعاذنا اللّه من شرور الدنيا و انفسنا و الشيطان.
حُب‌ُّ الشَّهَوات‌ِ سؤال- شهوات جمع شهوة و شهوة ميل نفساني است و ميل نفساني عبارت از حب‌ّ نفس است و اطلاق حب‌ّ بر نفس شهوة چه معني دارد!
جواب- مراد از شهوات مشتهيات است که در آيه ذکر فرموده بقرينه من بيانيّه در مِن‌َ النِّساءِ و مراد التذاذ از نساء است بجماع يا بنظر يا تقبيل و لمس يا استماع کلام آنها، و در اخبار است که هيچ لذّتي براي نفس در دنيا و آخرت بيشتر از نساء نيست و البته مراد لذائذ جسماني است و الّا لذائذ روحاني بمراتب بالاتر است و شايد جهت تقديم نساء در آيه همين باشد.
وَ البَنِين‌َ و تخصيص ببنين دون بنات شايد اينکه باشد که اکثر مردم از بنات انزجار دارند وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِالأُنثي ظَل‌َّ وَجهُه‌ُ مُسوَدًّا وَ هُوَ کَظِيم‌ٌ نحل آيه 6، وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِما ضَرَب‌َ لِلرَّحمن‌ِ مَثَلًا ظَل‌َّ وَجهُه‌ُ مُسوَدًّا وَ هُوَ کَظِيم‌ٌ زخرف آيه 16، و ممکن است از باب تغليب باشد و مراد مطلق اولاد است، و ممکن است از جهت اينکه باشد که علاقه ببنين اشدّ از علاقه ببنات است.
وَ القَناطِيرِ المُقَنطَرَةِ جمع قنطار است کنايه از کثرت مال است و مفسّرين در مقدار قنطار اقوال مختلفه دارند هر کدام قولي را اختيار کرده لکن تماما بدون مدرک است و تفسير برأي و تخرس بغيب است فقط قولي که معتمد است طبق خبر مروي از حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام جلد گاو نر پر از طلا و نقره و همين قول را فرّاء اختيار کرده.
و تعبير بمقنطره شايد اشاره باشد بقناطير مهيّا شده مثل کتب مکتوبه و دراهم
جلد 3 - صفحه 126
مدرهمه و اينکه معني اقرب است از تفسير بمضاعفه يا تأکيد مثل نسيا منسيّا.
مِن‌َ الذَّهَب‌ِ وَ الفِضَّةِ ذکر ذهب و فضّه از باب مثال يا اغلبيّت باشد و الّا جواهرات و اسکناسات و چک‌ها و ساير اموالي که قابل ذخيره است و امروزه معمول است شامل است.
وَ الخَيل‌ِ المُسَوَّمَةِ اسبهاي نشان‌دار چون اسبهاي قيمتي را بخصوص اسبهاي نجيب عربي را داغ و نشان ميگذاشتند بلکه بعضي از آنها قباله داشتند که از چه نژادي هستند.
وَ الأَنعام‌ِ که عبارت از شتر و گاو و گوسفند است و امروز يک کسب رواجي است و مثل آنها طيور است.
وَ الحَرث‌ِ که عبارت از کشاورزي است، و مخفي نماند آنکه اينکه مذکورات در آيه شريفه از باب مثال است و الّا جميع زخارف دنيوي و جميع انواع شهوتراني از رياست و لذائذ نفساني مثل شرب خمر، استماع ساز و آواز و ساير لهويّات از همين باب است.
ذلِک‌َ مَتاع‌ُ الحَياةِ الدُّنيا متاع اسباب و وسائل زندگاني دنيوي است و اطراف و خوش گذراني و کيف و التذاذات نفساني است.
وَ اللّه‌ُ عِندَه‌ُ حُسن‌ُ المَآب‌ِ مآب محل بازگشت که عبارت از بهشت باشد که در او جميع لذائذ روحي و جسمي است فِيها ما تَشتَهِيه‌ِ الأَنفُس‌ُ وَ تَلَذُّ الأَعيُن‌ُ زخرف آيه 71، بلکه در او است ما لا عين رأت و لا اذن سمعت و ما خطر علي قلب بشر که در بسياري از اخبار است.
امّا لذائذ روحي قرب بمقام ربوبي و مشمول عنايات الهي و حشر با انبياء و صدّيقين و شهداء و صالحين و بودن دار خلود و هميشگي و خشنودي پروردگار و دخول ملائکه با تحف و هدايا و التذاذ از دارا بودن معارف الهي و علوم ديني
جلد 3 - صفحه 127
و اخلاق فاضله و اعمال صالحه و غير اينها.
و امّا لذائذ جسمي از ازدواج حور العين و اطعمه و اشربه و البسه و منازل عاليه و فرش‌هاي نفيسه و سريرهاي مرتفعه و منظره‌هاي جاذبه و استماع سازها و آوازهاي دل ربا و غير اينها (رزقنا اللّه و جميع المؤمنين جميعها بمحمّد و آله الطاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين).
(تنبيه)
آيات بسيار و اخبار کثيره در مذمّت دنيا و متاع آن و محبّت بآن وارد شده مثل همين آيه شريفه و قول خداوند متعال أَنَّمَا الحَياةُ الدُّنيا لَعِب‌ٌ وَ لَهوٌ وَ زِينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَينَکُم وَ تَکاثُرٌ فِي الأَموال‌ِ وَ الأَولادِ کَمَثَل‌ِ غَيث‌ٍ أَعجَب‌َ الکُفّارَ نَباتُه‌ُ ثُم‌َّ يَهِيج‌ُ فَتَراه‌ُ مُصفَرًّا ثُم‌َّ يَکُون‌ُ حُطاماً وَ فِي الآخِرَةِ عَذاب‌ٌ شَدِيدٌ حديد آيه 19، و آيه شريفه فَأَمّا مَن طَغي وَ آثَرَ الحَياةَ الدُّنيا فَإِن‌َّ الجَحِيم‌َ هِي‌َ المَأوي وَ أَمّا مَن خاف‌َ مَقام‌َ رَبِّه‌ِ وَ نَهَي النَّفس‌َ عَن‌ِ الهَوي فَإِن‌َّ الجَنَّةَ هِي‌َ المَأوي نازعات آيه 37- 41، و آيات ديگر.
و مثل خبر نبوي
(الدنيا ملعونة و ملعون ما فيها الّا ما کان للّه)
و نيز فرمود
(من اصبح و الدنيا اکبر همّه فليس من اللّه في شيئي الخبر)
و نيز فرمود
(لتأتينّکم بعدي دنيا تأکل ايمانکم کما تأکل النّار الحطب)
و نيز فرمود
(حب‌ّ الدنيا رأس کل‌ّ خطيئة).
و از امير المؤمنين
(انّما مثل الحيوة الدنيا کمثل الحيّة الين مسّها و في جوفها السم‌ّ الناقع)
و نيز فرمود
(دار بالبلاء محفوفة و بالفناء معروفة و بالقدر موصوفة الي آخر الخطبة)
و غير اينها از اخبار کثيره که در جامع السعادات صفحه 215 الي 220 نقل کرده لکن تمام اينکه آيات و اخبار دنيايي است که انسان را طاقي و سرکش کند و از فيوضات آخرت محروم نمايد و لطمه بدين زند و بجهنّم گرفتار کند.
امّا دنيايي که مقدّمه و وسيله سعادت و رستگاري باشد و صرف در عبادات مالي
جلد 3 - صفحه 128
گردد بسيار دنياي ممدوح است، از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست
(العبادة سبعون جزءا افضلها طلب الحلال)
و از حضرت سجاد عليه السّلام مرويست فرمود
(الدنيا دنيا آن دنيا بلاغ و دنيا ملعونة)
و از حضرت صادق عليه السّلام مرويست فرمود
(الکاد لعياله کالمجاهد في سبيل اللّه)
و نيز فرمود
(ليس منّا من ترک دنياه لاخرته و لا آخرته لدنياه)
و غير اينها از اخبار مرويّه در جامع السعادات صفحه 213.
و بالجمله- محبّت دنيا و تحصيل آن در شريعت مطهّره محکوم باحکام خمسه است: واجب، مستحب‌ّ، مباح، مکروه، حرام:
(امّا واجب)
آنکه مقدّمه امر واجبي باشد مثل حفظ نفس خود و واجب النفقه و اداء ديون و غرامات و ديات و حفظ نفس محترمه و اهم‌ّ از همه حفظ دين و بقاء اسلام و بقاء علم و علماء و کتب علميّه و نشر احکام و حفظ نظام و غير اينها از واجبات منتهي الامر بسياري از اينها واجب عيني است و بسياري واجب کفايي است و در صورت عدم قيام من به الکفاية آنها هم واجب عيني ميشود.
(و امّا مستحب‌ّ)
براي توسعه عيال و ترويج دين و احسان بمؤمنين و دست‌گيري از فقراء و بناي مساجد و مدارس و اصلاح طرق و احداث درمانگاه و مريضخانه‌ها و نشر کتب ديني و ساير امور خيريّه.
(و امّا حرام)
دنيايي که از راه حرام دست آيد و يا براه حرام صرف شود يا مورث کفر و ضلالت گردد يا لطمه بواجبات الهيّه زند و مانع از اتيان بتکاليف شخصي و تحصيل عقائد و مسائل لازمه و تقويت کفر و اعانت بظالم و غير اينها.
جلد 3 - صفحه 129
(و امّا مکروه)
آنچه مانع از تحصيل علم يا اتيان بمستحبّات و عبادات و تکميل معارف الهيّه و اخلاق حميده و مسائل فقهيّه زائد بر مقدار واجب و غير اينها باشد.
(و امّا مباح)
آنچه غير از اينکه چهار قسم باشد: نه واجب و نه مستحب‌ّ و نه حرام و نه مکروه مباح است و تفصيل اينها در فقه در باب مکاسب.