اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل أَ أُنَبِّئُکُم بِخَيرٍ مِن ذلِکُم لِلَّذِين‌َ اتَّقَوا عِندَ رَبِّهِم جَنّات‌ٌ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ خالِدِين‌َ فِيها وَ أَزواج‌ٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضوان‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ بَصِيرٌ بِالعِبادِ «15»
بگو اي پيغمبر به اين‌هايي که علاقه‌مند با متعه دنيويّه هستند آيا ميخواهيد شما را خبر دهم از نعمتهايي که بهتر از اينکه امتعه دنيويّه است و خداوند اختصاص داده آنها را باهل تقوي در آخرت بهشتهايي که باغستانهائيست که در آنها نهرها جاريست و هميشه در آنها هستند و زنهايي که پاک و پاکيزه‌اند و خوشنودي پروردگار از آنها و خداوند بنده شناس است خوب و بد آنها را ميداند و بافعال و اعمال خوب و بد آنها بيناست.
قُل أَ أُنَبِّئُکُم خطاب بجميع ناس است که در آيه قبل فرمود زُيِّن‌َ لِلنّاس‌ِ و وجهي ندارد که اختصاص بمؤمنين داشته باشد.
بِخَيرٍ مِن ذلِکُم خير، در اينجا افعل التفضيل است بقرينه مِن ذلِکُم يعني بهتر از دنيا و هر چه در دنيا است، بلکه دنيا در جنب آخرت قيمت و ارزشي ندارد قُل مَتاع‌ُ الدُّنيا قَلِيل‌ٌ وَ الآخِرَةُ خَيرٌ لِمَن‌ِ اتَّقي نساء آيه 79. دنيا داراي خصوصيّاتيست که قابل ارزش نيست:
1-
(في حلالها حساب و في حرامها عقاب و في شبهاتها عتاب)
مروي در
جلد 3 - صفحه 130
فرائد شيخ رحمه اللّه 2- آنکه مقرون ببلاهاي گوناگون است
(دار بالبلاء محفوفة و بالقدر موصوفة)
خطبه نهج البلاغه.
3- تحصيلش بسيار زحمت و مشقّت دارد و نگاهداريش مشکل‌تر و پرزحمت‌تر است.
4- از همه بالاتر بقاء و ثبات ندارد، هنوز نچيده برچينند و لذا بزرگان تشبيه کردند دنيا را بچاهي که در اطرافش عسل گل آلود باشد و زنبورهاي زيادي بآنها ريخته باشند و آدمي را بطنابي بسته و در وسط چاه نگاه داشته در بالاي چاه دو موش سياه و سفيد نخهاي طناب را ميجوند و در ته چاه اژدهايي دهن بر او باز کرده منتظر است سقوط کند و او را بلع نمايد.
چاه: دنيا، طناب: عمر، عسل: متاع دنيا، گل مخلوط بآن: بلاها، موش سياه و سفيد: شب و روز، اژدها: قبر، زنبورها: اهل دنيا.
انسان غافل از اينکه طناب عمر بالاخره گسسته خواهد شد و در دهان قبر خواهد افتاد، مع ذلک باهل دنيا زد و خورد کند و متاع مخلوط ببلاء را از اطراف دنيا جمع کند باميد آنکه از چاه بيرون ميآيد و از آنها استفاده ميکند.
لِلَّذِين‌َ اتَّقَوا تقوا را در اول سوره بقره در ذيل هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ مفصّلا بيان کرديم لکن ظاهرا در اينجا مراد تقواي از ترک واجبات و فعل محرّمات باشد و لام لِلَّذِين‌َ لام اختصاص که آن چيزي که بهتر از دنيا و ما فيها باشد اختصاص باهل تقوي دارد.
(سؤال)
چرا نفرمود للذين آمنوا با اينکه انسب بود در مقابل کفر و ضلالت.
جلد 3 - صفحه 131
(جواب)
اوّلا در آيه عنوان کافر و ضال‌ّ نبود بلکه عنوان ناس بود و اکثر مؤمنين هم علاقه بدنيا دارند و متاع دنيا در نظر آنها زينت دارد و فقط کساني که علاقه ندارند و فريفته نميشوند متّقين هستند بالاخص کساني که مراتب عاليه تقوي را دارا باشند و ثانيا مؤمن غير متّقي اگر چه بالاخره اهل نجات مي‌شود و نائل ببهشت ميگردد اگر با ايمان از دنيا برود لکن بواسطه معاصي و ترک واجبات گرفتاري دارد يا در وقت مردن يا در قبر و عالم برزخ يا در قيامت، آن کساني که در جميع مراحل راحت و آسوده و متنعّم هستند و هيچگونه عذابي ندارند اهل تقوي هستند.
عِندَ رَبِّهِم اشاره بمقام قرب پروردگار و در جوار رحمت الهي که لذّت آن فوق جميع لذّات است بلکه اعظم لذائذ روحي است حتّي اينکه گفتند
(اذا اشتغل اهل الجنّة بالجنّة اشتغل اهل اللّه باللّه).
جَنّات‌ٌ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ جنّات جمع جنّة و جنّت عبارت از بستان و باغ است که مشجر باشد، و در آخرت از براي اهل تقوي هشت جنّت است:
دار السلام، جنّة الخلد، فردوس، جنّة المأوي، جنّة العدن، دار النعيم، دار الجلال، دار الضيافة.
و جنّة را جنّة گفتند بواسطه آنکه از کثرت اشجارش کأنّه پوشيده و مستور شده چون جن‌ّ و جنين بمعني مستور از انظار يا مستور در رحم است، و در اوصاف جنّات اخبار بسياري رسيده که بيانش از عهده ما خارج است و کفايت ميکند همين خبر مروي در اثني عشريّه باب هفتم از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(لبنة من ذهب و لبنة من فضّة و ملاطها المسک الاظفر و حصائها اللؤلؤ و الياقوت و ترابها الزعفران)
و در حديث ديگر فرمود تمام جنّة عدن از زبر جد است و جنّة فردوس از مرواريد و جنّة المأوي از طلاء احمر است و جنّة الخلد از نقره سفيد است و جنّة النعيم از نور
جلد 3 - صفحه 132
است و دار السلام از ياقوت احمر است و دار الجلال از زمرّد سبز است، و آنچه خداوند در هر يک از آنها خلق فرمود از قصرها و اشجار و حور العين و غير اينها تمام از جنس همان جنّت است الي غير ذلک من الاخبار.
و أمّا انهار بهشت چهار نهر است: آب، عسل، شير، خمر. چنانچه در قرآن ميفرمايد (مَثَل‌ُ الجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ المُتَّقُون‌َ فِيها أَنهارٌ مِن ماءٍ غَيرِ آسِن‌ٍ وَ أَنهارٌ مِن لَبَن‌ٍ لَم يَتَغَيَّر طَعمُه‌ُ وَ أَنهارٌ مِن خَمرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبِين‌َ وَ أَنهارٌ مِن عَسَل‌ٍ مُصَفًّي وَ لَهُم فِيها مِن کُل‌ِّ الثَّمَرات‌ِ وَ مَغفِرَةٌ مِن رَبِّهِم) سوره محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم آيه 16 و 17.
و تعبير بکلمه تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ نه اينکه از زير قصرها مراد باشد بلکه مراد پاي قصرها زير درختان بشهادت آيه شريفه که از قول فرعون نقل فرموده أَ لَيس‌َ لِي مُلک‌ُ مِصرَ وَ هذِه‌ِ الأَنهارُ تَجرِي مِن تَحتِي سوره زخرف آيه 50، و مسلّما انهار از زير پاهاي او رد نميشد.
خالِدِين‌َ فِيها شرح خلود و دفع اشکالات آن در ذيل آية الکرسي در همين مجلّد و در ذيل وَ لَهُم عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ ص 183- 193 در مجلّد اول گذشت مراجعه کنيد.
وَ أَزواج‌ٌ مُطَهَّرَةٌ ازواج بهشتي دو قسم هستند يک قسم حور العين که خداوند در آيات بسياري توصيف آنها را ميفرمايد مثل آيه فِيهِن‌َّ قاصِرات‌ُ الطَّرف‌ِ لَم يَطمِثهُن‌َّ إِنس‌ٌ قَبلَهُم وَ لا جَان‌ٌّ فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ کَأَنَّهُن‌َّ الياقُوت‌ُ وَ المَرجان‌ُ الرحمن آيه 57- 59، و آيه شريفه فِيهِن‌َّ خَيرات‌ٌ حِسان‌ٌ فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ حُورٌ مَقصُورات‌ٌ فِي الخِيام‌ِ فَبِأَي‌ِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبان‌ِ لَم يَطمِثهُن‌َّ إِنس‌ٌ قَبلَهُم وَ لا جَان‌ٌّ الرحمن آيه 70- 74، و آيه شريفه وَ عِندَهُم قاصِرات‌ُ الطَّرف‌ِ عِين‌ٌ کَأَنَّهُن‌َّ بَيض‌ٌ مَکنُون‌ٌ صافات آيه 47، و آيه شريفه وَ حُورٌ عِين‌ٌ کَأَمثال‌ِ اللُّؤلُؤِ المَکنُون‌ِ واقعه آيه 23 و 24، و غير اينها از آيات.
و يک قسم زنهاي مؤمنات که بمراتب از حوريات زيباتر و وجيه‌تر که حوريات خدمت‌گذاران آنها هستند و هر دو قسم مطهّرات هستند هم از کثافات ظاهريّه از
جلد 3 - صفحه 133
خون حيض و نفاس و استحاضه و هم از احداث صغار و ساير پليديها و هم از کثافات باطنيّه از اخلاق رذيله و اعمال سيّئه و کردار و رفتار زشت.
وَ رِضوان‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ که بالاترين مقامات و بزرگترين لذائذ روحيست چنانچه ميفرمايد در سوره توبه آيه 73 وَعَدَ اللّه‌ُ المُؤمِنِين‌َ وَ المُؤمِنات‌ِ جَنّات‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ خالِدِين‌َ فِيها وَ مَساکِن‌َ طَيِّبَةً فِي جَنّات‌ِ عَدن‌ٍ وَ رِضوان‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ أَکبَرُ ذلِک‌َ هُوَ الفَوزُ العَظِيم‌ُ و در حديث است
(ان‌ّ اللّه ليتجلّي للمؤمنين في الجنّة فيقول لهم سلوني فيقولون رضاک يا ربّنا)
جامع السعادات ص 522، سپس در ذيل حديث ميگويد
(فسئوالهم الرضا بعد التجلّي يدل‌ّ علي انّه افضل کل‌ّ شي‌ء)
و نيز ميفرمايد که در حديث است در تفسير آيه شريفه
وَ لَدَينا مَزِيدٌ
تؤتي لاهل الجنّة في وقت المزيد ثلاث تحف ليس في الجنّات مثلها: احديها هديّة اللّه ليس عندهم في الجنان مثلها و ذلک قوله تعالي «فَلا تَعلَم‌ُ نَفس‌ٌ ما أُخفِي‌َ لَهُم مِن قُرَّةِ أَعيُن‌ٍ» و الثانية السلام عليهم من ربّهم فتزيد ذلک علي الهديّة و هو قوله تعالي «سَلام‌ٌ قَولًا مِن رَب‌ٍّ رَحِيم‌ٍ» و الثالثة يقول اللّه تعالي انّي عنکم راض و هو افضل من الهديّة و التسليم و ذلک قوله تعالي وَ رِضوان‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ أَکبَرُ
بعلاوه برهان عقل هم قائم است بر اينکه خداوند اگر از بنده راضي باشد بمقدار ذرّه‌اي بلاء آخرتي بآن متوجّه نميشود.
و از هيچ تفضّلي از او دريغ نميدارد.
وَ اللّه‌ُ بَصِيرٌ بِالعِبادِ تفسير آن مکررا گذشت.