در اين‌که مراد از «فتح مبين» در آيه اول سوره فتح چيست، ميان مفسران اختلاف است؛ گروهى مانند: آلوسى، ابوالفتوح، علامه طباطبايى و فيض کاشانى، آن را مربوط به صلح حديبيّه مى‌دانند و گروه ديگرى مانند شيخ طوسى، زمخشرى و فخررازى، آن را مربوط به فتح مکّه دانسته‌اند و هر دو گروه به رواياتى استناد کرده‌اند.
صلح حديبيّه از آن جهت مهم است که سرآغاز فتح مکّه و پيروزى‌هاى مهم پس از آن بوده است، علاوه بر آنکه تا آن روز مشرکان تنها به نابودى مسلمانان مى‌انديشيدند و براى آنان جايگاهى قائل نبودند، امّا با پذيرش صلح، در حقيقت مسلمانان را پذيرفتند که اين در واقع
جلد 9 - صفحه 112
پيروزى بزرگى در صحنه سياسى اجتماعى بود.
فتح مبين از آن جهت بود که در سال ششم، يک هزار و چهارصد نفر همراه حضرت بودند ولى بعد از دو سال، ده هزار نفر در فتح مکّه با پيامبر همراه بودند.
در نظام هدايت الهى، ابهامى وجود ندارد و همه روشن و روشنگر مى‌باشند، از جمله:
فرستاده‌اش روشنگر است. «رَسُولٌ مُبِينٌ» «1»
قرآنش روشن و روشنگر است. «قُرْآنٍ مُبِينٍ» «2»
با زبانى روشن و واضح بيان شده است. «هذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ» «3»
هشدارهايش نيز بدون ابهام است. «نَذِيرٌ مُبِينٌ» «4»
حتّى جنگ و صلحش نيز روشن است. «فَتْحاً مُبِيناً»
پس هر گروهى در برابر اين همه شفّافيت مخالفت کند، گمراهى او نيز بسيار روشن است.
«وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً» «5»
در اين آيات، شش مرتبه پيامبراکرم صلى الله عليه و آله مورد خطاب واقع شده است، فَتَحْنا لَکَ ... لِيَغْفِرَ لَکَ، ذَنْبِکَ، عَلَيْکَ، يَهْدِيَکَ، يَنْصُرَکَ که بيانگر جايگاه ويژه پيامبر اسلام نزد خداوند است.
کلمه «ذنب» به معناى دنباله و آثار و پيامدهاى هر چيز است و بيشتر در مورد گناه و پيامدهاى سوء آن بکار مى‌رود.
شکى نيست که هر حرکت حق طلبانه، براى منحرفان خوشايند نيست و آن ندا را گناه مى‌شمرند و بر ضدّ مناديان آن، انواع مشکلات، نگرانى‌ها، آزار و شکنجه‌ها، نسبت‌هاى ناروا، توطئه‌ها، اختلافات و شايعات را به راه مى‌اندازند، امام رضا عليه السلام فرمودند: گناه هيچ کس نزد مشرکان، بيشتر از گناه پيامبر نبود، زيرا پيامبر با بت‌پرستى مبارزه مى‌کرد و حال آنکه مشرکان تا قبل از فتح مکّه 360 بت داشتند، امّا با فتح مکّه و پيروزى قدرتمند پيامبر و مسلمانان، تمام اشتباهات پوشانده ماند. «6»
خداوند در سال دوم هجرى که قبله تغيير کرد و سال ششم که صلح حديبيّه به وقوع
«1». دخان، 13.
«2». حجر، 1.
«3». نحل، 103.
«4». اعراف، 184.
«5». احزاب، 36.
«6». تفسير نورالثقلين.
جلد 9 - صفحه 113
پيوست و سال هشتم که مکّه فتح گرديد، وعده تمام کردن نعمت را در آينده مى‌دهد مى‌فرمايد: «يُتِمَّ نِعْمَتَهُ»، امّا در حجّة الوداع به آن وعده‌ها جامه عمل پوشاند و با اعلام نصب حضرت على عليه السلام به امامت، نعمت را تمام کرد و فرمود: «الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتِي» «1»
ماجراى صلح حديبيّه
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله در ماه ذى القعده سال ششم هجرت، به قصد سفر حج به سوى مکّه حرکت کرد و مسلمانان را به شرکت در اين سفر، تشويق نمود و سرانجام با جمعيّت يک هزار و چهارصد نفرى، با لباس احرام به سوى مکّه حرکت کردند. خبر به مشرکان مکّه رسيد و در نزديکى مکّه (روستاى حديبيّه) راه را بر مسلمانان بستند و مانع ورود آنان به مکّه شدند.
در اين ماجرا، نمايندگانى از دو طرف براى گفتگو رفت و آمد کردند، نماينده مشرکان هنگامى که ديد مسلمانان چنان شيفته پيامبرند که قطرات آب وضوى پيامبر را براى تبرک برمى دارند، به مشرکان گفت: با اين عشق و علاقه‌اى که مردم به محمد دارند، نمى‌توانيد آنها را از او جدا کنيد.
عثمان به عنوان سفير مسلمانان براى مذاکره به مکّه رفت، امّا شايع شد که او را در مکّه به قتل رسانده‌اند. پيامبر صلى الله عليه و آله براى آماده‌باش مسلمانان، در زير درختى با يارانش تجديد بيعت کرد که اين بيعت، بيعت رضوان نام گرفت.
پس از چند روز، عثمان به سلامت برگشت و با حضور نمايندگان دو طرف، صلح نامه‌اى در چند ماده تهيه و توسط حضرت على عليه السلام نوشته شد و به امضاى طرفين رسيد. از جمله اين‌که دو گروه متعهد شدند:
تا ده سال، جنگى ميان آنان صورت نگيرد.
مسلمانان از همانجا برگردند و سال آينده به مدت سه روز براى عمره به مکّه بيايند.
به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله شترانى را که براى حج آورده بودند، در همانجا قربانى کردند و سرهاى
تفسير نور(10جلدى) ج9 113 ماجراى صلح حديبيه ..... ص : 113
«1». مائده، 3.
جلد 9 - صفحه 114
خود را تراشيده و از احرام خارج شدند و به مدينه بازگشتند.
گرچه مسلمانان به حج نرفتند، ولى اين صلح نامه و مفاد آن که تعطيل شدن جنگ به مدت ده سال و آزاد شدن مراسم عمره بود، براى مسلمانان پيروزى آشکارى به حساب مى‌آمد.
زيرا پايانى بر خصومت‌ورزى آشکار مشرکان و گشودن راهى براى تبليغ دين و تجديد قواى مسلمانان بود و زمينه‌ساز فتح مکّه گشت.