اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَيس‌َ عَلَي الأَعمي حَرَج‌ٌ وَ لا عَلَي الأَعرَج‌ِ حَرَج‌ٌ وَ لا عَلَي المَرِيض‌ِ حَرَج‌ٌ وَ مَن يُطِع‌ِ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ يُدخِله‌ُ جَنّات‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ وَ مَن يَتَوَل‌َّ يُعَذِّبه‌ُ عَذاباً أَلِيماً «17» لَقَد رَضِي‌َ اللّه‌ُ عَن‌ِ المُؤمِنِين‌َ إِذ يُبايِعُونَک‌َ تَحت‌َ الشَّجَرَةِ فَعَلِم‌َ ما فِي قُلُوبِهِم فَأَنزَل‌َ السَّکِينَةَ عَلَيهِم وَ أَثابَهُم فَتحاً قَرِيباً «18»
بر آدم کور و لنگ و مريض حرجي نيست در ترک جهاد و کسي که اطاعت خدا و رسول را ميکند خداوند او را داخل ميفرمايد بهشتهايي که از زير آنها نهرهايي جاري است و کسي که تخلف کرد عذاب ميفرمايد او را عذاب دردناک.
لَيس‌َ عَلَي الأَعمي حَرَج‌ٌ وَ لا عَلَي الأَعرَج‌ِ حَرَج‌ٌ وَ لا عَلَي المَرِيض‌ِ حَرَج‌ٌ اينها از باب مثال است و مراد مطلق ذوي الاعذار معاف هستند مثل پير مرد فرسوده و دست شکسته و اطفال غير بالغ و مجنون و نساء و غير اينها.
وَ مَن يُطِع‌ِ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ اينکه هم مخصوص بجهاد نيست. جميع واجبات شرعيه و ترک مناهي همين حکم را دارد.
يُدخِله‌ُ جَنّات‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ از پاي قصرها و زير اشجار انهار اربعه من ماء غير آسن و لبن لم يتغير طعمه و خمر لذة للشاربين و عسل مصفي.
وَ مَن يَتَوَل‌َّ اعراض کرد و مخالفت نمود يُعَذِّبه‌ُ عَذاباً أَلِيماً کلمه يعذبه بنحو اخبار است نه وعيد و تخلف ندارد چون کذب لازم ميآيد.
يُبايِعُونَک‌َ تَحت‌َ الشَّجَرَةِ فَعَلِم‌َ ما فِي قُلُوبِهِم فَأَنزَل‌َ السَّکِينَةَ عَلَيهِم وَ أَثابَهُم فَتحاً قَرِيباً هر آينه بتحقيق راضي شد خداوند از مؤمنين زماني که بيعت کردند با شما زير شجره پس ميدانست خداوند آنچه در قلوب آنها بود پس نازل فرمود سکينه و اطمينان قلبي بر آنها و اثابه فرمود آنها را فتح نزديکي.
جلد 16 - صفحه 209
لَقَد رَضِي‌َ اللّه‌ُ عَن‌ِ المُؤمِنِين‌َ بالاترين مقام رضاي الهي است چنانچه ميفرمايد:
وَ رِضوان‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ أَکبَرُ ذلِک‌َ هُوَ الفَوزُ العَظِيم‌ُ توبه، آيه 73.
إِذ يُبايِعُونَک‌َ تَحت‌َ الشَّجَرَةِ مراد بيعت حديبيه است که شرحش گذشت و شجره گفتند درخت گردو است که سمره تعبير ميکنند.
فَعَلِم‌َ ما فِي قُلُوبِهِم خداوند از قلوب بندگانش با خبر است ميداند که حقيقت ايمان در قلوب اينها ثابت و از روي صدق و صفا بيعت کردند و واقعيت داشت.
فَأَنزَل‌َ السَّکِينَةَ عَلَيهِم ثبات قدم و يقين و اطمينان قلبي بوعده‌هاي الهي که اگر کشته شوند بدرجه عاليه شهادت نائل و اگر فاتح شدند ترويج دين و اعلاء کلمه اسلام کردند.
تنبيه: از اينکه جمله استفاده ميشود که نزول سکينه شرط آن ايمان است که چون خدا ميدانست که قلبا ايمان دارند و حقيقتا مؤمن هستند انزال سکينه بر آنها فرمود و در آيه غار فرمود: فَأَنزَل‌َ السَّکِينَةَ عَلَيهِم و نفرمود عليهما استفاده ميشود که صاحب غار ايمان نداشته و منافق بوده.
وَ أَثابَهُم فَتحاً قَرِيباً فتوحات اسلامي بسيار بوده و لکن ظاهر اينکه است که مراد فتح مکه است بقرينه: إِنّا فَتَحنا لَک‌َ فَتحاً مُبِيناً ... الآيات و چون اينکه مؤمنين اکثر مهاجرين بودند پس از فتح مکه منازل خود را تصرف کردند، و آيه: إِذا جاءَ نَصرُ اللّه‌ِ وَ الفَتح‌ُ.