تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَعَدَکُمُ اللَّهُ مَغانِمَ کَثِيرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَکُمْ هذِهِ وَ کَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْکُمْ وَ لِتَکُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَ يَهْدِيَکُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً «20»
جلد 12 - صفحه 158
وَعَدَکُمُ اللَّهُ: وعده فرموده است خدا شما را اى امت، مَغانِمَ کَثِيرَةً تَأْخُذُونَها: غنيمتهاى بسيار از بلاد فارس و روم و غير آن از بلاد شرق و غرب که خواهيد گرفت آن را تا روز قيامت، فَعَجَّلَ لَکُمْ هذِهِ: پس تعجيل فرمود براى شما اين را که غنيمت خيبر است، يعنى پيش از همه غنايم به شما رسانيد، وَ کَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْکُمْ: و باز داشت دستهاى مردمان را از شما که اهل خيبر و بنى اسد و غطفان را ترس در دل آنها انداخت که در قلعه‌هاى خود متقاعد شدند و بمقاتله برنيامدند. روايت است چون حضرت، قلاع خيبر را محاصره نمود، قبيله اسدى و غطفان قصد کردند به مدينه روند و اموال مسلمانان را غارت نموده و زنان و اولاد آنها را اسير نمايند، حق تعالى ترس را در آنها انداخت تا به سبب آن بازگشتند و شما غنيمت را گرفتيد، وَ لِتَکُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ: و تا باشد آن غنيمت معجّله، آيتى براى مؤمنين بر صدق قول حضرت بر وعده فتح خيبر و غنايم آن، وَ يَهْدِيَکُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً: و تا بنمايد شما را راهى راست، يعنى ثابت دارد شما را بر دين اسلام به سبب زيادتى يقين و بصيرت به صلح حديبيه و فتح خيبر.
واقعه فتح خيبر: «1» سال هفتم هجرت بعد از مراجعت از حديبيه، قريب بيست روز در مدينه بودند، آنگاه فرمود مهيا شوند. با هزار و چهار صد نفر عازم خيبر شدند. جهودان چون از قصد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله آگهى يافتند، در حصارها متحصن شدند و آذوقه فراهم نمودند. مسلمانان با آنها مقاتله، بعضى از قلعه‌ها را فتح و قلعه قموص که سخت و محکم بود محاصره کردند، و حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله دردى شديد در شقيقه مبارک عارض که نمى‌توانست در ميدان حاضر شود، لا جرم هر روز يک نفر از اصحاب علم گرفته و به مبارزات رفته شبانگاه فتح نکرده باز آمد؛ يک روز ابو بکر علم را برداشت و هزيمت شده برگشت، روز ديگر عمر علم را گرفت و هزيمت نموده، چنانکه ابن ابى الحديد
«1» شرح واقعه فتح خيبر را در بحار الانوار، ابتداى جلد 21 مطالعه فرمائيد. و مجمع البيان 5/ 119.
جلد 12 - صفحه 159
در فتح خيبر گويد: وقتى عمر برگشت حضرت فرمود:
لأعطينّ الرّاية غدا رجلا يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه و رسوله يفتح اللّه على يديه کرّار غير فرّار: هر آينه البته مى‌دهم علم را فردا بدست مردى که دوست مى‌دارد خدا و رسول را و دوست مى‌دارد او را خدا و رسول، او مکرّر حمله کننده بر اعداء فرار ننماينده.
اصحاب همه شب در فکر آن بودند شخص لايق اين منصب که باشد، روز ديگر اصحاب جمع گشته حضرت فرمود: على کجاست؟ عرض کردند. او را درد چشمى است که نيروى حرکت ندارد. فرمود او را حاضر کنيد، حضرت، سر على عليه السّلام به دامن خود نهاد و آب دهن مبارک بر چشمهاى او، فورا درد برطرف و خوب شد، پس علم را بدست او داد، امير المؤمنين علم را گرفته هروله کنان تا پاى قلعه قموص رفت، «مرحب» به عادت هر روز از قلعه بيرون آمده مانند پيل دمنده به ميدان آمد و رجز خواند.
قد علمت خيبرانى مرحب
شاکى السلاح بطل مجرب
حضرت امير المؤمنين چون شير غضبان بر وى درآمد و فرمود:
انا الذى سمتنى امى حيدره
ضرغام آجام و ليث قسورة
چون «مرحب» اين رجز را از حضرت شنيد کلام دايه کاهنه‌اش بياد آمد که گفته بود بر همه کس غالب هستى مگر آنکه نام او حيدره باشد، اگر با او جنگ کنى کشته شوى، پس فرار کرد.
شيطان بصورت حبرى ممثل شده گفت: حيدره بسيار است، از بهر چه فرار کنى. پس مرحب بازگشت و خواست پيش‌دستى کند زخمى بر حضرت زند که امير المؤمنين عليه السّلام او را مهلت نداده ذو الفقار بر سرش فرود آورد او را به خاک هلاک انداخت و بعد از او عده‌اى از شجاعان صناديد را به قتل رسانيد.
يهودان فرار و به قلعه قموص گريخته و دروازه قموص را بستند، حضرت با شمشير کشيده بپاى دروازه آمد، آن درب آهنين را گرفته حرکت داد به طورى که لرزه سختى در قلعه افتاد و «صفيه» دختر «حى بن اخطب» از بالاى تخت به روى
جلد 12 - صفحه 160
افتاده صورتش مجروح شد، حضرت آن در را از جاى برکنده بر فراز سر برد، سپر خود نمود و ساعتى جنگ کرد. يهودان به بيغوله‌ها گريختند، حضرت آن در را بر سر خندق قنطره «1» کرده و خود در ميان خندق ايستاده لشکر از آن عبور داد، آنگاه آن در را چهل ذراع به پشت سر پرانيد. چهل کس خواستند آن را حرکت دهند نتوانستند.
تتمه: مروى است که يکى از اصحاب به حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله عرض کرد من عجب مانده‌ام از قوت على عليه السّلام، درى را به اين عظمت برکند بر سر داشته تا همه مردمان از آنجا گذشتند، آيا دست او ستون است که اصلا مضطرب و متزلزل نمى‌شود؟ حضرت فرمود: تو از دستش تعجب مى‌کنى، پايش را ملاحظه نکردى که تعجب در آن بيشتر است. چون پاى حضرت را ملاحظه کرد گفت: يا رسول اللّه سبحان اللّه پاى او بر هوا ايستاده؟ حضرت فرمود: نه چنين است بلکه جبرئيل شهپر خود را پهن کرده و او بر بالاى پر او ايستاده «2» و به دست حضرت شاه اولياء فتح خيبر حاصل شد و غنايم را مسلمانان بدست آوردند، بقيه يهود امان طلبيدند، حضرت با آنها مصالحه نمود پس زمين خيبر فيى‌ء مسلمانان شد.