تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ الْهَدْيَ مَعْکُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً «25»
بعد از آن سبب منع مسلمانان را در اين سال از مکه بيان فرمايد:
هُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا: ايشانند آنانکه کافر شدند به خدا و رسول، وَ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ: و بازداشتند شما را از دخول مسجد الحرام و طواف کعبه معظمه و اخلال از عمره، وَ الْهَدْيَ مَعْکُوفاً: و منع کردند از شما قربانى را که آورده بوديد از شتران در حالتى که بازداشته شده بود، أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ: اينکه برسد به مکان خود که مکه است. خلاصه آنکه کفار به سبب منع شما از عمره و قربانى، مستحق قتال شدند، لکن شما را در اين سال از قتال بازداشتيم به جهت نرسيدن آسيب و ضرر به مؤمنانى که در مکه‌اند، وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ: و اگر نبودند مردان ايمان آرنده، وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ: و زنان ايمان آورده، لَمْ تَعْلَمُوهُمْ:
که ندانيد شما ايشان را و به ايمان آنها مطلع نباشيد و آنها هفتاد و دو نفر مرد و زن بودند که ايمان خود را از مشرکان پنهان مى‌داشتند. اگر نه آن بود، أَنْ تَطَؤُهُمْ: که قدم مى‌نهاديد بر آن مؤمنان و ايشان را هلاک مى‌کرديد به سبب مقاتله با کفار، فَتُصِيبَکُمْ مِنْهُمْ: پس مى‌رسيد شما را از جهت کشته شدن ايشان، مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ: مکروهى بدون دانائى که کشتن آنها باشد در وقت محاربه، يعنى اگر نه به جهت آن بودى که وقت محاربه مى‌کشتيد اهل ايمان را در حالى که عالم نباشيد به ايمان ايشان، هر آينه ما دست شما را از ايشان
جلد 12 - صفحه 164
کوتاه نمى‌کرديم و همه آنها را مغلوب مى‌نموديم. پس از قتال بازداشته شديد، لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ: تا داخل فرمايد خداى تعالى در رحمت و بخشايش خود، مَنْ يَشاءُ: هر که را خواهد از آنانکه اسلام قبول کردند بعد از صلح از مکه، لَوْ تَزَيَّلُوا: اگر جدا بودى آن مؤمنان از کافران و از يکديگر متميز، لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ: هر آينه عذاب مى‌کرديم آنانکه کافر شدند از اهل مکه، عَذاباً أَلِيماً: عذابى دردناک به کشتن و اسيرى و غارت، پس ما به برکت و حرمت مؤمنان آن ديار، کشتن و اسيرى را از آن کفار بازداشتيم.
حضرت صادق عليه السّلام از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که: تفسير اين آيه را از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله سؤال نمودم، فرمود:
اگر چنانچه اولادى که در اصلاب کافرانند و علم ما به ايشان تعلق گرفته از آباى خود متميز و متفرق بودندى، ما آنها را به عذاب قتل معذب مى‌ساختيم «1».
بيان صلح حديبيه «2»: بطور اجمال- سال ششم هجرت در ماه ذى قعده حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله با چهار صد نفر براى عمره از مسجد شجره محرم شدند، چون خبر به مشرکين رسيد با هم قرار دادند که حضرت را از زيارت خانه بازدارند. حضرت در حديبيه نزول، بر سر چاهى که اندک آب داشت لشکرگاه نمود. آب چاه تمام، و اصحاب شکايت، حضرت تيرى را فرمود به چاه فرو کردند، آب چندان بيرون آمد که همه سيراب شدند. دو نفر از جانب قريش به حضرت عرض کردند قريش متفقند که شما را از زيارت خانه منع کنند، فرمود:
ما براى جنگ نيامده‌ايم بلکه قصد عمره داريم و اگر قريش با ما جنگ کنند زيان خواهند کرد. عروه برگشت به قريش گفت به خدا سوگند من بدرگاه کسرى و نجاشى و قيصر بودم، هيچ پادشاهى نزد رعيت و سپاهش بدين عظمت و حشمت نبوده، آب دهن او را به روى خود مسح کنند و براى ربودن آب وضوى او مردم هلاک شوند، چون امرى فرمايد هر يک سبقت گيرند، نزد فرمايش او سخنها پست شود، به خدا سوگند جانها فدا کنند، اکنون امر فرمايد که رشد و
«1» تفسير برهان ج 4 ص 198.
«2» صلح حديبيه را در جلد بيستم بحار الانوار و مجمع البيان ج 5 ص 116 مطالعه فرمائيد.
جلد 12 - صفحه 165
صلاح شما در آنست. حضرت در پاى درخت سمره نشست و از اصحاب بيعت گرفت که اگر جنگ برپا شود دست باز ندارند اين را بيعة الرضوان ناميدند، عاقبت کار به مصالحه کشيد صلح نامه نوشتند خلاصه آن آنکه ده سال ميان مسلمانان و قريش محاربه نباشد و مال و جان يکديگر محفوظ و بلاد ديگر به زحمت سفر نکنند و مسلمانان سه روز بيشتر در مکه نمانند و اسلحه را غلاف کنند. گروهى از اين صلح دلتنگ و جمعى از خواب حضرت که به زيارت خانه رفته مشوش که چرا راست نشده. ابن الخطاب اين را از دل به زبان آورد گفت: (ما شککت فى نبوة محمد صلّى اللّه عليه و آله قط الا يوم الحديبية) به حضرت گفت ما چگونه بدين ذلت گردن نهيم و به مصالحه راضى شويم؟! حضرت فرمود: من پيغمبر خدا و جز به امر خدا کارى نکنم. عمر گفت: تو ما را به زيارت کعبه و عمره وعده دادى چه شد؟! حضرت فرمود: هيچ گفتم امسال اين کار شود، گفت: نه، فرمود: چرا ستيزگى نمائى، در غم مباش که به زيارت کعبه رويم و عمره گزاريم و طواف خواهيم نمود. عمر گفت: راست گفتى، از اين توبه کردم و پشيمان شدم! پس صلحنامه را تمام کردند.