آیه ۲۵ سوره فتح

سوره فتح(الفتح)، آیه ۲۵ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۱۴

هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَن يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُّؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُّؤْمِنَاتٌ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُم مِّنْهُم مَّعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِّيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَن يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

آنها کسانی هستند که کافر شدند و شما را از (زیارت) مسجد الحرام و رسیدن قربانیهایتان به محل قربانگاه بازداشتند؛ و هرگاه مردان و زنان با ایمانی در این میان بدون آگاهی شما، زیر دست و پا، از بین نمی‌رفتند که از این راه عیب و عاری ناآگاهانه به شما می‌رسید، (خداوند هرگز مانع این جنگ نمی‌شد)! هدف این بود که خدا هر کس را می‌خواهد در رحمت خود وارد کند؛ و اگر مؤمنان و کفّار (در مکه) از هم جدا می‌شدند، کافران را عذاب دردناکی می‌کردیم!

معنی کلمات و عبارات
«الْهَدْیَ»: (نگا: بقره / مائده / و و ). «مَعْکُوفاً»: محبوس و ممنوع. در اینجا مراد نگاه داشته شده و اختصاص یافته به فقرای بیت‌الله است. «مَحِلَّهُ»: قربانگاه. محل ذبح (نگا: بقره / حج / ). «لَوْ لا ...»: جواب آن محذوف و تقدیر چنین است: لَأَذِنَ لَکُمْ فِی دُخُولِ مَکَّةَ، وَ لَسَلَّطَکُمْ عَلَی الْمُشْرِکینَ ... لَأَذِنَ لَکُمْ فِی الْفَتْحِ لَما کَفَّ أَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ. «رِجَالٌ ... وَ نِسَآءٌ ...»: مراد مردان و زنان مؤمن ضعیف و ناتوانی است که در مکه نهانی ایمان آورده بودند و در آنجا می‌زیستند. یا چه بسا مراد کسانی باشد که از خود قریشیان بعدها ایمان آوردند و در راه اسلام فداکاریها و جان‌نثاریها کردند. «أَن تَطَؤُوهُمْ»: اگر بیم آن نبود این که ایشان را لگدمال و نابود کنید. جمله بدل از رِجَالٌ وَ نِسَآءٌ یا بدل از ضمیر (هُمْ) در فعل (لَمْ تَعْلَمُوهُمْ) است. «مَعَرَّةٌ»: ننگ و عار. زیان و ضرر. در اینجا مراد کار ناپسندی است که موجب تأسف شود. «لِیُدْخِلَ ...»: علت برای چیزی است که جواب محذوف (لَوْ لا) دالّ بر آن است. یعنی: هدف این بود که داخل سازد به. «تَزَیَّلُوا»: جدا شده بودند. یعنی اگر مؤمنان و کافران جدا از هم می‌زیستند و قابل تشخیص از هم بودند.
نزول

سال ۱۹ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۱۴ رویداد)
نکات آیه
۱- مذمّت خداوند از کفر مشرکان، و جلوگیرى آنان از ورود مؤمنان به مسجدالحرام و قربانى کردن «هم الذین کفروا و صدّوکم عن المسجدالحرام و الهدىَ معکوفًا» ۲- تن دادن مکیان به صلح، با همه کفر و عناد خویش نسبت به مؤمنان، نمودى از اراده و تدبیر نافذ خداوند «و هو الذى کفّ ... هم الذین کفروا» على رغم کفر و ستیز مشرکان با اسلام، به تدبیر الهى زمینه اى پدید آمد که آنان به صلح تن دادند و شرّشان از سر مسلمانان دفع گردید. ۳- مسلمانان در جریان سفر حدیبیه، مصمّم به زیارت خانه خدا و قربانى کردن هدى «و صدّوکم عن المسجد الحرام و الهدىَ معکوفًا أن یبلغ محلّه» ۴- باز داشتن مؤمنان از ورود به مسجدالحرام، گناهى بزرگ و کفرآمیز «هم الذین کفروا و صدّوکم عن المسجدالحرام» از این که خداوند، ممانعت از ورود مؤمنان به مسجدالحرام را به عنوان دومین جرم مهم مشرکان یاد کرده و آن را در کنار کفر آنان متذکر شده است; مطلب بالا استفاده مى شود. ۵- امتنان الهى بر شرکت کنندگان در «عمرة القضا»، با یادآورى ممانعت مکیان از ایشان در سفر حدیبیه* «هم الذین کفروا و صدّوکم عن المسجدالحرام و الهدىَ معکوفًا» برداشت بالا بدان احتمال است که آیه شریفه خطاب به مؤمنانى باشد که در سال هفتم هجرى (یک سال پس از صلح حدیبیه) براى انجام عمره وارد مسجدالحرام شدند. در چنین شرایطى خداوند، موقعیت دشوار گذشته رابه یاد ایشان آورد تا نعمت ها را از یاد نبرند. ۶- اهمیت قربانى، در مناسک عبادى مسجدالحرام «و الهدىَ معکوفًا أن یبلغ محلّه» از این که خداوند، یکى از جرم هاى کافران را، جلوگیرى از رسیدن قربانى به قربانگاه شمرده است، اهمیت آن در مناسک زیارت خانه خدا استفاده مى شود. ۷- قربانىِ حیوان در قربانگاه، داراى اهمیتى ویژه در اعمال عبادى عمره «و الهدىَ معکوفًا أن یبلغ محلّه» ۸- وجود زنان و مردانى مؤمن - اما ناشناخته - در میان کافران مکه، قبل از حدیبیه «و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم» ۹- بى اطلاعى مهاجران و انصار، از وجود مردان و زنانى مؤمن در میان مکیان; قبل از صلح حدیبیه «و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم» ۱۰- مؤمنان مکه قبل از صلح حدیبیه، داراى شرایطى دشوار و ناگزیر از تقیه شدید «رجال مؤمنون و نساء مؤمنت لم تعلموهم» آگاهى نداشتن مؤمنان مدینه از مؤمنان مکه، از آن جهت بوده است که مؤمنان مکه در آن محیط، قادر به ابراز ایمان نبوده و شدیداً تقیه مى کردند. ۱۱- شدیدترین تهدیدها از جانب کافران و مشرکان، ناتوان از خاموش ساختن نور ایمان در قلب هاى مستعد «و لولا رجال مؤمنون ... لم تعلموهم» محیط مکه با آن که مسخّر مشرکان بود و مؤمنان ناگزیر به هجرت شده بودند; ولى خداوند از وجود مردان و زنان مؤمن در آن خبر داده است. ۱۲- پى بردن مسلمانان، پس از حدیبیه به وجود عناصرى مؤمن; اما مخفى در قلب محیط شرک (مکه) «و لولا رجال مؤمنون ... لم تعلموهم» تعبیر «لم تعلموهم»، بیانگر عدم اطلاع قبلى مسلمانان از وجود مؤمنانى در مکه است و نفس همین تعبیر، تذکرى به مسلمانان نسبت به وجود مؤمنان ناشناخته در مکه است. ۱۳- جواز تقیه، در شرایط خفقان و حاکمیت خشونت بار کفر «رجال مؤمنون ...لم تعلموهم» از این که خداوند، از وجود مؤمنانى که با تقیه و به صورت ناشناس در مکه زندگى مى کردند، خبر داد، و خون و حریم آنان را محترم شمرده است; جواز تقیه استفاده مى شود. ۱۴- آسیب دیدن مؤمنان ناشناخته شهر مکه، در صورت وقوع جنگ میان مسلمانان و مکیان در حدیبیه «و لولا رجال مؤمنون ... أن تطوهم» ۱۵- تدبیر صلح حدیبیه از جانب خداوند، به منظور حفظ جانِ مؤمنان ناشناخته مکه «و لولا رجال مؤمنون ... أن تطوهم» ۱۶- زنان و مردان مؤمن، داراى ارج و حرمتى همانند «و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت ... أن تطوهم» از این که خداوند، «مؤمنات» را در کنار «مؤمنون» یاد کرده و حفظ خون و حرمت آن دو را عامل بازداشتن مؤمنان از توسّل به قهر براى ورود به مکه معرفى کرده است; مطلب بالا استفاده مى شود. ۱۷- پایمال شدن حرمت مردان و زنان مؤمن در صورت جنگ در حدیبیه، مایه ننگ براى مسلمانان «و لولا رجال مؤمنون و نساء مؤمنت ... فتصیبکم منهم معرّة» ۱۸- آسیب رساندن به مؤمنان، حتى از روى ناآگاهى، داراى مسؤولیت است. «و لولا رجال ... لم تعلموهم أن تطوهم فتصیبکم منهم معرّة بغیر علم» ۱۹- خداوند، خواهان دور ماندن ساحت مؤمنان از هر لکه ننگ و بدنامى «و لولا رجال ... أن تطوهم فتصیبکم منهم معرّة» ۲۰- مصونیت مؤمنان مکه و بهره مندى آنان از رحمت الهى، از اهداف برقرارى صلح حدیبیه «لیدخل اللّه فى رحمته من یشاء» از ارتباط جمله «لیدخل ...» با آیه قبل، مطلب بالا استفاده مى شود; زیرا «لیدخل ...» غایت براى جواب محذوف است; یعنى، ما بدین سبب اجازه جنگ ندادیم تا مؤمنان مکه آسیب نبینند و از رحمت الهى بهره مند گردند. ۲۱- تعلّق مشیت الهى، به حمایت از مؤمنان ناشناخته مکه «لیدخل اللّه فى رحمته من یشاء» تعبیر «من یشاء»، ممکن است نظر به مردان و زنان مؤمنى داشته باشد که در جمله هاى پیشین آیه، از آنهایادشد. ۲۲- صلح حدیبیه، تدبیر الهى براى گرایش یافتن نیروهاى فزون ترى از مشرکان به ایمان «و لولا رجال ... لیدخل اللّه فى رحمته من یشاء» مراد از دخول در رحمت الهى، ممکن است ورود افراد جدیدى از مردم به جرگه مؤمنان باشد; زیرا در پرتو فرصت جدید، نیروهاى مستعد ایمان، مجال گرایش به آن را مى یابند. ۲۳- افعال الهى، داراى فلسفه و حکمت «و لولا رجال مؤمنون ... لیدخل اللّه فى رحمته من یشاء» تعبیر «لیدخل...»، بیانگر فلسفه و حکمت صلح حدیبیه است. ۲۴- حضور مؤمنان در محیط زندگى کافران مکه، باعث نجات موقت کفّار از عذاب الهى «لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم» ۲۵- برخوردارى جامعه از رحمت الهى، در پرتو وجود مؤمنان راستین «لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم عذابًا ألیمًا» خداوند، به سبب وجود مؤمنانى ناشناخته میان مکیان، رحمت صلح را نصیب آنان گردانید و عذاب جنگ را از آنان دور داشت. ۲۶- کافران، مستحق عذاب حتمى الهى «لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم» ۲۷- کافران مکه، مورد تهدید خداوند به عذابى دردناک «لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم عذابًا ألیمًا» ۲۸- نبرد پیروزمندانه مؤمنان علیه کفر، عذاب دردناک الهى براى کافران «و لولا رجال مؤمنون ... لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم» در این آیه «لعذّبنا»، مقابل صلح حدیبیه قرار گرفته است. از تقابل صلح و عذاب، دانسته مى شود که مصداق بارز عذاب الهى براى کافران، دردى است که از شمشیر مؤمنان در میدان نبرد خواهند چشید. ۲۹- مشیّت الهى بر جریان امور، از طریق علل و اسباب عادى و طبیعى «لیدخل اللّه فى رحمته من یشاء لو تزیّلوا لعذّبنا» خداوند، براساس قدرت مطلقه خود، مى توانست به شکلى غیرعادى، تنها کافران جامعه را مجازات کند; اما از شیوه هاى غیرطبیعى استفاده نکرد. بر این اساس آمیختگى مؤمنان و کافران را، مانع تعلق عذاب به کافران دانسته است. ۳۰- وجود مؤمنانى در نسل و صلب کافران مکه، مانع نزول عذاب الهى بر آنان* «لولا رجال مؤمنون ... لم تعلموهم ... لو تزیّلوا لعذّبنا الذین کفروا منهم عذابًا ألیمًا» برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از مردان و زنان مؤمن در آیه شریفه، فرزندانى باشند که از کافران مکه تولد خواهند یافت و به ایمان خواهند گروید. آنچه مؤید این احتمال است، تعبیر «لم تعلموهم» و نیز «لو تزیّلوا» مى باشد; زیرا «لو»ى امتناعیه، تفکیک ناپذیرى نسل مؤمن از کافران عصر بعثت را مى رساند.
تفسیر (۱۰)
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

آثار جنگ با مشرکان مکهآثار زیان به مؤمنانآثار ممانعت از مسجدالحراماحترام زناحترام مرداهمیت قربانی عمرهایمان نسل کافران مکهبی تأثیری تهدیدهای مشرکانبی تأثیری تهدیدهای کافرانتقیه مسلمانان مکهحمایت از مسلمانان ناشناخته مکهدشمنی اهل مکهذکر ممانعت از مسجدالحرامرحمت بر مسلمانان مکهزمینه ایمان مشرکانزمینه بدنامی مسلمانانزمینه بی احترامی به مردان مؤمنزمینه بی احترامی زنان مؤمنزمینه علم مؤمنانزنان مؤمن مکهزیان به مسلمانان ناشناخته مکهصلح با مؤمنانعذاب دردناک عذابعوامل مصونیت کافران مکهفلسفه صلح حدیبیهمؤمنان و بدنامیمحافظت از مسلمانان ناشناخته مکهمحدوده علم انصارمحدوده علم مهاجران صدراسلاممردان مؤمن مکهمسلمانان ناشناخته مکهمصونیت مسلمانان مکهممانعت از قربانی حجمنت بر حاضران عمرة القضامنشأ صلح اهل مکهموانع عذاب کافران مکهنقش مسلمانان مکهکفر اهل مکهگناه ممانعت از مسجدالحرامفضایل مسلمانان مکهتدبیرهای خداتهدید کافران مکهمناسک عمرهاهمیت قربانی حجاهمیت شخصیت مؤمنانمشکلات مسلمانان مکهزیارت کعبهقربانی حجموجبات عذاب کافراناحکام تقیهممانعت از مسجدالحراماحترام مؤمنانمناسک حجنشانه های اراده خداقصه صلح حدیبیهآثار صلح حدیبیهاستقامت مؤمنانموجبات نجات از عذابمشمولان رحمت خدامجاری مشیت خداکفر مشرکانعجز مشرکانامتنان خداپیروزی مؤمنانموجبات کفرزمینه رحمت خداتساوی زن و مردسرزنش مشرکانحتمیت عذاب کافرانعجز کافرانمشمولان حمایتهای خدانشانه های تدبیر خداتهدید به عذابگناهان کبیرهعذاب کافرانحکمت خداآثار مشیت خدافضایل مؤمناننقش عوامل طبیعیعذابهای خدااهل عذابتهدیدهای خدامراتب عذابسرزنشهای خداتوصیه های خداتاریخ صدر اسلام
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۶۴)
  • خداوند، خواهان دور ماندن ساحت مؤمنان از هرلکّه ننگ و بد نامی
  • عدم صدور فرمان جهاد با مشرکان مکّه، به دلیل احترام مؤمنان ساکن در این شهر
  • مسجدالحرام، دارای حرمت ویژه و شایسته احترام+۷ آیه
  • تعصّب جاهلی و غرور کافران مکّه، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیّه+۱ آیه
  • تعصّب جاهلی و غرور کافران مکّه، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیه+۱ آیه
  • تعصّبهای جاهلی در قلب مشرکان، زمینه استحقاق انان برای عذاب الهی+۳ آیه
  • تهدید کافران صدر اسلام به عذاب و کیفر، از سوی خدا
  • مشرکان عصر جاهلیّت، مردمی متعصّب+۱ آیه
  • امکان گرفتاری به ننگ و عار ناخواسته، بر اثر جهل و نادانی
  • تعصّب جاهلی کافران مکّه، سبب بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیّه+۱ آیه
  • تعصّبهای جاهلی در قلب کافران، زمینه استحقاق انان برای عذاب الهی+۱ آیه
  • اگاهی نداشتن مسلمانان صدر اسلام، به وجود مؤمنانی از زن و مرد در مکّه، تا قبل از فتح ان
  • خداوند، خواهان دور ماندن ساحت مؤمنان، از هرگونه ننگ، حتّی از روی جهل
  • صلح حدیبیّه، زمینه گرایش نیروهای فزونتری از مشرکان به ایمان
  • مصونیّت مؤمنان مکّه از گزند جنگ، از پیامدهای برقراری صلح حدیبیّه
  • صلح حدیبیّه، باعث رهایی مؤمنان ناشناخته شهر مکّه، از اسیب جنگ
  • مصونیّت مؤمنان حاضر در واقعه حدیبیّه، از ننگ جاهلانه و ناخواسته نسبت به مؤمنان ناشناخته مکّه، در صورت وقوع جنگ، در سایه صلح حدیبیّه
  • مانع شدن مشرکان کفرپیشه مکّه، از اجرای عمره حدیبیّه، به وسیله پیامبر(صلی الله علیه واله) و مؤمنان
  • به همراه داشتن تعدادی قربانی از سوی پیامبر(صلی الله علیه واله)و مؤمنان، در عمره حدیبیّه
  • لزوم احتیاط برای حفظ نفوس و اجتناب از قتل ناحق، حتّی در میدان جهاد
  • دلداری خداوند به مؤمنان، در پی ممانعت مشرکان مکّه از ورود مسلمانان به مسجدالحرام و سخت گیری بر انان+۲ آیه
  • حفظ جان مؤمنانِ ناشناخته مکّه، با تدبیر صلح حدیبیّه، پرتوی از رحمت الهی
  • تدبیر صلح حدیبیّه، به جهت حفظ جان مؤمنان ناشناخته مکّه و منع مسلمانان از کشتن ایشان و ایجاد فرصت اسلام اوردن برای مشرکان، جلوه رحمت الهی
  • ایمان، عامل برخورداری از رحمت خداوند+۱ آیه
  • بهره مندی زنان با ایمان، از رحمت الهی+۱ آیه
  • تساوی زنان و مردان مؤمن، در حقوق انسانی و حق حیات+۱ آیه
  • تساوی زنان و مردان مؤمن، در حقوق انسانی و حق حیات+۱ آیه
  • زن مؤمن، دارای احترامی همسان با مرد مؤمن، در دنیا و اخرت+۱ آیه
  • جلوگیری از زیارت کعبه و مسجد الحرام، موجب عذاب دردناک الهی+۱ آیه
  • کافران، بازدارنده مسلمانان از زیارت کعبه و مسجد الحرام+۱ آیه
  • جواز قربانی شتر، در مراسم حج+۴ آیه
  • جواز قربانی کردن شتر، در مراسم حج+۴ آیه
  • دردناک بودن، از اوصاف عذاب+۱ آیه
  • حضور مؤمنان در بین مشرکان مکّه مانع از عذاب انان
  • کفر از اسباب گرفتاری به عذاب الهی+۲ آیه
  • مبتنی ساختن عقیده، رفتار و سخن بر علم، لازم و ضروری+۱ آیه
  • قربانی حیوان در قربانگاه، دارای اهمّیّتی ویژه در اعمال عبادی عمره
  • عمره مفرده و زیارت خانه خدا، مورد اهتمام خداوند+۱ آیه
  • کافران، بازدارنده مؤمنان از ورود به مسجدالحرام، در پی اکنده شدن دل شان از خشم و تعصّب جاهلی+۱ آیه
  • به همراه داشتن تعدادی قربانی از سوی پیامبر(صلی الله علیه واله)و مؤمنان در عمره حدیبّیه
  • مکّه، محل ذبح قربانی در عمره
  • کفرورزی، زمینه ساز تعصّبهای جاهلی+۱ آیه
  • کافران، مردمی متعصّب+۲ آیه
  • به همراه داشتن تعدادی قربانی از سوی محمد صلی الله علیه و اله و مؤمنان در عمره حدیبیه
  • مانع شدن مشرکان کفرپیشه مکّه از انجام دادن عمره به وسیله پیامبر صلی الله علیه و اله و مؤمنان در سفر حدیبیه
  • تهیّه قربانی از سوی محمّد صلی الله علیه و اله و مسلمانان برای ورود به مکّه
  • خشم و تعصّب جاهلانه کافران، موجب منع ورود محمّد صلی الله علیه و اله و مسلمانان به مکّه و اجرای مناسک حج+۱ آیه
  • مردان مؤمن مکه قبل از صلح حدیبیه، دارای شرایطی دشوار و ناگزیر از تقیه شدید
  • مردان مؤمن اما ناشناخته در میان کافران مکه، قبل از صلح حدیبیه
  • بی اطلاعی مهاجران و انصار، از وجود مردان مؤمن در میان مکیان، قبل از صلح حدیبیه
  • تدبیر صلح حدیبیه از جانب خداوند، به منظور حفظ جان مردان مؤمن ناشناخته
  • مردان مؤمن، دارای ارج و حرمتی همسان با زن مؤمن
  • مسلمانان، مصمّم به زیارت مسجد الحرام، در جریان سفر حدیبیه و قربانی نمودن در ان جا
  • باز داشتن مؤمنان از ورود به مسجد الحرام، گناهی بزرگ و کفرامیز
  • مذمّت خداوند از کافران، به علت جلوگیری از ورود مؤمنان به مسجدالحرام
  • کفر و تعصّب جاهلی مشرکان مکّه، مایه بستن راه مسجدالحرام بر مؤمنان در حدیبیّه+۱ آیه
  • بهرهمندی از رحمت الهی، منوط به مشیّت او
  • تعلّق مشیّت الهی، به حمایت از مؤمنان ناشناخته مکّه
  • مؤمنان ناشناخته در مکّه، سبب عدم تعلّق مشیّت الهی به عذاب کافران مکّه
  • خداوند، خواهان دور ماندن ساحت مؤمنان، از هرگونه ننگ و اسیب، حتّی از روی جهل
  • جهل و نااگاهی مؤمنان، از وجود زنان و مردانی مؤمن در مکّه، قبل از فتح ان
  • مانع شدن کافران مکّه از انجام دادن عمره مؤمنان، در حدیبیه
  • برخورداری مؤمنان از رحمت خدا+۱ آیه
  • نحر و یا ذبح قربانی در حج دارای مکانی خاصّ+۱ آیه
واژه‌ها