اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ يَکفُرُون‌َ بِآيات‌ِ اللّه‌ِ وَ يَقتُلُون‌َ النَّبِيِّين‌َ بِغَيرِ حَق‌ٍّ وَ يَقتُلُون‌َ الَّذِين‌َ يَأمُرُون‌َ بِالقِسطِ مِن‌َ النّاس‌ِ فَبَشِّرهُم بِعَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ «21»
بتحقيق کساني که کافر بآيات الهي ميشوند و انبياء خدا را ناروا ميکشند و آمرين بعدل و داد را ميکشند پس بشارت بآنها بده بعذاب دردناک، در اينکه آيه شريفه چند جمله بايد متذکّر شويم:
(جمله اولي)
ذکر اخبار وارده در اينکه مورد در برهان از سليم بن قيس از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده فرمود بمعاويه
( يا معاوية انّا اهل اختار اللّه لنا الآخرة علي الدنيا و لم يرض لنا بالدنيا ثوابا يا معاوية ان‌ّ نبي‌ّ اللّه زکريّا قد نشر بالمناشير و يحيي بن زکريّا قتله قومه و هو يدعوهم الي اللّه ان‌ّ اولياء الشيطان قد حاربوا اولياء الرحمن)
پس از آن تلاوت فرمود اينکه آيه را.
و در مجمع البيان از عبيدة بن جراح از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت ميکند که سؤال شد از آن حضرت که کدام دسته مردم عذاب آنها اشدّ است فرمود
(رجل قتل نبيّا او رجلا امر بالمعروف او نهي عن منکر)
سپس قرائت فرمود اينکه آيه را.
و از کافي از ابي عبد اللّه عليه السّلام از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت ميکند که خدا فرمود
ويل للّذين يختلون الدنيا بالدين و ويل للّذين يقتلون الّذين يأمرون بالقسط من النّاس و ويل للّذين يسير المؤمن فيهم بالتّقيّة الخبر.
جلد 3 - صفحه 148
(جمله ثانيه)
سؤال- کساني که انبياء را کشتند در زمان پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نبودند که پيغمبر بشارت عذاب اليم بآنها بدهد.
جواب- اولا در مقام خود گفته‌ايم که فاعل فعل از حيث عقوبت و عذاب بمقتضاي برهان عقل و نص‌ّ آيات و اخبار سه قسم است: فاعل بالمباشرة و فاعل بالتسبيب و فاعل بالرضا. و کساني که در زمان نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بودند از يهود و نصاري و مشرکين راضي بودند بفعال سالفين و سابقين
و الراضي بفعل قوم کالداخل فيهم
و از همين باب است که حضرت بقيّة اللّه عجّل اللّه تعالي فرجه پس از ظهور انتقام از قتله ابي عبد اللّه عليه السّلام و ساير آباء کرامش ميکشد از کساني که در آن زمان هستند.
و ثانيا در آيه شريفه ذکر انبياء و آمرين بالقسط از باب مثال است و آيه شريفه شامل ميشود هر کسي را که در راه دين کشته ميشود از ائمه طاهرين و علماء شيعه و اصحاب ائمه و ساير داعين الي الحق بواسطه وحدت ملاک و مناط و مفهوم موافقت و فحوي و اولويّة قطعيّه نسبت ببعض موارد.
و ثالثا مانعي ندارد پيغمبر خبر دهد که اسلاف شما را که مرتکب يک همچه معصيت بزرگ شده‌اند گرفتار همچه عذابي خواهند شد و اينکه يک نوع تهديد است چنانچه اغلب قضاياي سالفين ذکرش در قرآن براي تنبيه و تهديد و عبرت لاحقين است
(جمله ثالثه)
اينکه در اينکه آيه سه وصف بيان کرده: کفر بآيات اللّه، قتل انبياء، قتل آمرين بالقسط. و اينها لازم نيست هر سه خصوصيّت جمع شود تا مورد عذاب اليم گردد بلکه هر يک از آنها کافيست. کافر و لو قاتل نباشد مورد عذاب اليم خواهد خواهد بود چنانچه قاتل انبياء و اوصياء و علماء و آمرين بمعروف و داعين الي الحق و لو کافر نباشند مورد آيه هستند البتّه بتفاوت مراتب اليم و اليم.
جلد 3 - صفحه 149
(جمله رابعه)
اشکال- موضوع امر بمعروف و نهي از منکر يکي از شرائط آن اينست که خوف ضرر بر آمر و ناهي نباشد که اگر خوف باشد واجب نيست بلکه حرام است چه رسد بخوف قتل.
جواب- اولا معلوم نيست که آمر بمعروف و ناهي از منکر خوف داشته باشند و احتمال تأثير هم ميدادند سپس گرفتار قتل شدند.
و ثانيا اينکه شرط در همه جا نيست بلکه در موضوع حفظ بيضه اسلام و احتمال زوال دين واجب است و لو منجرّ بقتل شود مثل موضوع جهاد و دفاع از تهاجم کفر و ثالثا ممکن است مورد آيه اينکه باشد که آمرين بقسط براي جلوگيري از قتل انبياء بوده که حفظ نبي‌ّ واجب است و لو بکشته شدن و عمل اصحاب امام حسين عليه و عليهم السلام از همين باب بوده که براي حفظ امام جانبازي ميکردند و الّا لشگر کربلا با آنها کاري نداشتند اگر دست از ياري ابي عبد اللّه عليه السّلام برميداشتند.
(جمله خامسه)
سؤال- بشارت عبارت از وعده ثواب است مقابل انذار که توعيد بر عذاب است و اينجا مناسب اينکه بود که بفرمايد فانذرهم بعذاب اليم.
جواب- اينکه بشارت از باب استعاره است قريب بسرزنش و بقول عوام سرکوفت چنانچه شما اگر کسي را ديديد عمل قبيحي و حرامي از او سرزد و دوچار نکبتش شد باو مي‌گويي چشمت روشن ديدي چه شد، نه بمعني حقيقي بشارت باشد و اينکه بشارت از هزار انذار تهديدش بيشتر و توعيدش شديدتر و تخويفش زيادتر است.
150