تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً «29»
«1» به اين مضمون بحار الانوار ج 51 ص 75 و 74 روايات 26 و 27 و ينابيع المودة ص 426.
«2» غاية المرام، سيد هاشم بحرانى- باب 24 ص 195 روايت 40.
جلد 12 - صفحه 170
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ: (جمله‌اى است مبين مشهوديت) يعنى کافى است خدا شاهد که حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله فرستاده رسول خدا، وَ الَّذِينَ مَعَهُ: و آن کسانى که با اويند از اهل ايمان، أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ: سخت دل و غليظند بر کافران، رُحَماءُ بَيْنَهُمْ: مهربان و مشفق ميان يکديگر چنانچه در آيه ديگر فرمايد (أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْکافِرِينَ) «1» حسن بصرى گفته: تشدد و غيظ آنها نسبت به کافران بر وجهى بود که لباسهاى خود را از ايشان نگاه داشتى تا جامه‌ها و بدنهاى ايشان بدان نرسد، و رأفت و مهربانى ايشان نسبت به مسلمانان به مثابه‌اى بود که چون يکديگر را ديدى سلام نمودى و مصافحه و معانقه کردى.
تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً: مى‌بينى اى بيننده ايشان را رکوع کنندگان و سجود کنندگان به جهت اشتغال آنها به نماز در اکثر اوقات، [يبتغون: ... يعنى مى‌بينى مؤمنان را که مى‌طلبند] «2»، فَضْلًا مِنَ اللَّهِ: فضيلتى از جانب خداى تعالى و مزيت ثواب، وَ رِضْواناً: و خشنودى او در جميع حالات. مراد آنکه طاعت ايشان براى قرب و رضاى الهى است بدون شايبه ريا و عجب و سمعه. سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ: علامت ايشان در روى‌هاى ايشان است، يعنى علامت در پيشانى آنها ظاهر و هويداست، مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ: از اثر و نشانه سجده کردن.
«1» مائده آيه 54.
«2» قسمت داخل کروشه از تفسير منهج الصادقين ج 8، ص 396 نقل گرديده است.
جلد 12 - صفحه 171
از اثر و نشانه سجده کردن.
ابن عباس گفته مراد از سيماى وجه، نورى باشد که در قيامت در پيشانى ايشان ظاهر باشد و به اين علامت بدانند که او اهل سجود است «1».
از شهر بن حوشب نقل شده که محل سجده اهل ايمان در عرصات مانند ماه شب چهارده تابان باشد «2».
نزد بعضى مراد نماز شب است زيرا بسيارى نماز شب، مستمر نورى است که در روز به صورت ظاهر شود، چنانچه از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مروى است: من کثر صلاته بالليل حسن وجهه بالنهار «3»: هر که بسيار باشد نماز او شب، نيکو گردد صورت او در روز.
ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ: اين وصف عجيب ايشان که مذکور شد، صفت ايشان است در کتاب تورات حضرت موسى عليه السّلام، وَ مَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ: و صفت ايشان است در کتاب انجيل حضرت عيسى عليه السّلام، کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ: مانند زرعى کاشته که در اول حال بيرون آورد ساقه‌هاى خرد که در نهايت باريکى و ضعيفى است، فَآزَرَهُ: پس معاونت دهد و قوى و نيرومند گرداند آن را، فَاسْتَغْلَظَ: پس غليظ و ضخيم شود، فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ:
پس راست بايستد بر ساق و اصول خود، يعنى آن گياه ضعيف و نحيف بتدريج نشو و نما يابد بر وجهى که قوى و تناور گردد که، يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ: به شگفت آرد زارعان را به جسامت و قوت خود و حسن منظر.
وجه تمثيل: 1- بيان حال حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله با اصحاب است، يعنى چنانکه دانه مزروع در اول حال شاخه‌هاى ضعيف و نحيف از او پيدا مى‌شود بتدريج تربيت و رشد نمايد تا که قوى و جسيم مى‌شود و سبب تعجب زارعان مى‌گردد، همچنين حضرت رسالت و اصحاب او در بدايت حال در نهايت ضعف بودند بعد از آن بر سبيل تدريج قوت، تا که قوت تمام گرفته بر
«1» مجمع البيان ج 5 ص 127.
«2» مجمع البيان ج 5 ص 127.
«3» منهج الصادقين، ج 8، ص 397. و در تهذيب شيخ طوسى ج 2 ص 119 روايت 217 چنين از پيامبر (صلى اللّه عليه و آله) نقل شده: من صلى بالليل حسن وجهه بالنهار.
جلد 12 - صفحه 172
جميع عالميان فائق آمدند و سبب تعجب مردمان شدند.
2- مثل براى خود آن حضرت بخاصه به همان تقرير.
3- تمثيل اصحاب آن حضرت به همان بيان.
4- تمثيل دين اسلام که در اول مرتبه در کمال ضعف بود، بعد بتدريج به جهت کثرت اهل ايمان و شوکت و قوت ايشان بر ساير اديان فائق آيد، همچنانکه دانه در اول در نهايت حقارت و بتدريج نشو و نما مى‌يابد و شاخه‌ها از او پيدا مى‌شود تا آنکه بلند و پايدار مى‌گردد.
حاصل آنکه حق سبحانه براى ايمان و دين اسلام اين تشبيه فرمود، لِيَغِيظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ: تا به خشم آورد به ايشان کافران را، وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا: وعده فرمود خداى تعالى آنانکه ايمان آورند به خدا و رسول، وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ: و بجا آورند کارهاى شايسته از ايشان، يعنى از آنانکه مذکور شدند، مَغْفِرَةً: آمرزش گناهان، وَ أَجْراً عَظِيماً: و مزدى بزرگ و بى‌پايان.
تنبيه: آيه شريفه اشعار است به آنکه آنانکه معيّت حقيقيّه دارند با وجود مقدس حضرت محمدى صلّى اللّه عليه و آله داراى صفات خاصه باشند: 1- نهايت غلظت و شدت نسبت به کفار. 2- رحمت و رأفت بين يکديگر از مؤمنان. 3- بسيارى نماز. 4- طالب فضل و رضوان سبحانى. 5- آثار علامت سجده در صورت آنان. 6- ايمان به معتقدات حقه ايمانيه. 7- بجا آورنده کارهاى شايسته و پسنديده؛ متصفين به اوصاف مذکوره را در پايان وعده مغفرت و اجر عظيم خداوند عظيم مرحمت فرموده.
جلد 12 - صفحه 173
سوره چهل و نهم (حجرات)
سوره حجرات: اين سوره مبارکه مدنى است الا آيه (يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثى) نزد ابن عباس مکى است.
عدد آيات: به اجماع هيجده است.
عدد کلمات: سيصد و چهل و سه.
عدد حروف: يکهزار و چهار صد و هفتاد و شش.
ثواب تلاوت: در ثواب الاعمال- ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده: هر که قرائت کند سوره حجرات را در هر شب يا روز، مى‌باشد از زوّار حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله «1». (به شرط عمل به اين سوره مبارک نه به صرف قرائت فقط).
تبصره: بدانکه اين سوره را تا آخر قرآن سوره مفصل خوانند به جهت کثرت فصل به بسم اللّه و چون از اين سوره تا به سوره (نبأ) نسبت به سور بعد از آن طويلند و از (نبأ) تا (و الضحى) نسبت به ما بعد و ما قبل متوسط، و از (و الضحى) تا آخر قرآن نسبت بما قبل قصيرند، لذا از اين سوره تا سوره (نبأ) طوال مفصل نامند، از (نبأ) تا (و الضحى) متوسطات مفصل، و از (و الضحى) تا
«1» ثواب الاعمال (چ بيروت، 1403 ق) ص 144.
جلد 12 - صفحه 174
آخر قصار مفصل نامند، و حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله مروى است فرمود:
اعطيت السّبع الطّوال مکان التّورية و اعطيت المثانى مکان الانجيل و اعطيت الماتين مکان الزّبور و فضّلت بالمفصّل «1»: يعنى عطا شدم هفت سوره طويل مکان تورات، و عطا شدم مثانى (سوره حمد) مکان انجيل و عطا شدم سوره‌هائى که در حدود صد آيه و زياده مکان زبور و فضيلت داده شدم به مفصل.
شأن نزول: از جابر بن عبد اللّه انصارى منقول است گروهى از اصحاب حضرت سيد انبياء صلّى اللّه عليه و آله در روز عيد قربان ذبح قربانى را بر نماز عيد مقدم داشتند، حضرت بعد از فراغ نماز عيد، ايشان را به استيناف ذبح امر فرمود، مقارن اين حال آيه شريفه نازل شد:
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم