تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ کانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْهِ وَ إِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هذا إِفْکٌ قَدِيمٌ «11» وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسى إِماماً وَ رَحْمَةً وَ هذا کِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ بُشْرى لِلْمُحْسِنِينَ «12» إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ «13» أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها جَزاءً بِما کانُوا يَعْمَلُونَ «14» وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ عَلى والِدَيَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْکَ وَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ «15»
ترجمه
و گفتند آنها که کافر شدند بآنانکه ايمان آوردند اگر بود بهتر پيشى نميگرفتند بر ما بسوى آن و چون هدايت نشدند بآن پس زود است که بگويند اين حکايات دروغى است از پيشينيان
و پيش از آن کتاب موسى است که پيشوا و رحمت بود و اين کتابيست تصديق کننده با آنکه زبانى است عربى تا بيم دهد آنانرا که ستم کردند و مژده باشد براى نيکوکاران
همانا آنانکه گفتند پروردگار ما خدا است پس ايستادگى کردند پس نيست ترسى بر آنان و نه ايشان اندوهگين ميشوند
آنگروه اهل بهشتند جاودانيان در آن بپاداش آنچه بودند که ميکردند
و سفارش نموديم انسانرا نسبت به پدر و مادرش به نيکى کردن بارور گرديد او را مادرش بکراهت و دشوارى و نهادش بزحمت و دشوارى و باروريش و از شير گرفتنش سى ماه است تا چون برسد بکمال رشد خود و برسد به چهل سال گويد پروردگارا الهام فرما مرا که شکر کنم نعمت تو را که انعام فرمودى بر من و بر پدر و مادرم و اينکه بجا آورم کار نيکى که بپسندى آنرا و مقرّر فرما صلاح را براى من در اولادم همانا من بازگشتم بسوى تو و همانا من از منقادانم.
تفسير
جماعت يهود يا مشرکين مکّه باهل ايمان گفتند يا در باره آنها با خودشان صحبت کردند که اگر ايمان يا قرآن خوب و مفيد بود مردمان
جلد 4 صفحه 650
فرومايه پست سبقت نميگرفتند بقبول بر ما و گفته‌اند مقصود يهود عبد اللّه بن سلام و امثال او بودند که اسلام آورده بودند و در آيات سابقه ذکر شد و خداوند در ردّ آنها فرموده چون قابل هدايت نبودند اين سخن را گفتند و پس از اين خواهند گفت قرآن بيش از يک افسانه دروغ قديمى نيست با آنکه قبل از قرآن تورية حضرت موسى پيشوا و مقتدا و نور و رحمت براى مردم بود و فعلا اين قرآن اصول معارفش با آن موافق و تصديق کننده است کتب سماوى قبل را و بزبان عربى فصيح نازل شده براى آنکه بيم دهد ستمکاران را از عذاب و مژده دهد نيکوکاران را بثواب و تخصيص تورية بذکر از بين کتب سماوى شايد بملاحظه بودن روى سخن به يهود باشد يا کثرت افرادشان در عربستان با آنکه مشرکين مکّه از آن اعراض نمودند و يهود کاملا بآن عمل ننمودند و کسانيکه در مقام علم موحّد و متوکّل بخدا شدند و در وادى عمل استقامت و ثبات قدم بخرج دادند و منحرف از جادّه شرع نشدند گفته‌اند در آخرت ترس و بيمى از آتيه و حزن و اندوهى از گذشته ندارند و بنظر حقير در دنيا هم ندارند چون کسيکه ميداند خدا را دارد از که ترس دارد و از چه غم دارد و کلمه ثمّ براى تراخى رتبه عمل از علم است خدا فرموده آنگروه مصاحب و ملازم و مخلّد و مؤبّد در بهشتند به استحقاق جزاى اعمالشان در چند روز دنيا و در ذيل اين آيه شمه‌ئى در سوره حم سجده گذشت و توصيه و سفارش فرمود خداوند در آيات عديده بفرزندان آدم عليه السّلام که بپدر و مادر خود احسان و نيکى کنند و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که حسنا قرائت فرموده است يعنى براى آن دو کار خوب انجام دهند و شرح اين قسمت در اوائل سوره بقره و غيره گذشته است و چون حقّ مادر ظاهرا زيادتر و رعايت او لازم‌تر است خداوند شمه‌ئى از زحمات او را تذکر داده که مادر بعنف و مشقّت او را از شش ماه تا نه ماه در شکم خود حمل کرده و بعد از آن بزحمت و سختى او را وضع نموده و بعدا شير داده در دو سال که با مدّت اقلّ حمل سى ماه ميشود و الّا زيادتر تا آنکه چون بحدّ بلوغ و رشد و کمال جسمى برسد و از آن بکمال عقل و ادراک معانى فائز گردد که چهل سال است از خدا بخواهد که توفيق شکر نعمت خود را بر او و بر پدر و مادرش باو بدهد و آنکه موفّق فرمايد او را بأعمال صالحه
جلد 4 صفحه 651
که مرضىّ خدا باشد و بخواهد از خدا که بر نفع او اولاد صالح باو عنايت فرمايد يا پاره‌ئى از اولاد او را بصلاح و تقوى آراسته فرمايد و از معاصى يا ذکر غير خدا توبه کند و منقاد و مطيع اوامر حق باشد و با خلاص در اين راه قدم بردارد و در چند روايت معتبره اين آيات با ولادت حضرت سيد الشهداء (ع) شش ماهه و مقرّر شدن ائمه عليهم السلام در ذريّه او و محزون شدن حضرت زهرا سلام اللّه عليها در حين حمل و وضع آنحضرت از شنيدن خبر شهادتش تطبيق شده و در بعضى تصريح بنزول در باره آنحضرت شده است و در خصال از امام صادق عليه السّلام بلوغ اشدّ بسى و سه سال و تکميل آن بچهل سال تحديد شده و فرموده از چهل و يک سال شروع بنقص ميشود و از پنجاه ببعد مانند کسى است که در حال جان کندن باشد.