تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ مَکَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَکَّنَّاکُمْ فِيهِ وَ جَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصاراً وَ أَفْئِدَةً فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لا أَبْصارُهُمْ وَ لا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِذْ کانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ «26» وَ لَقَدْ أَهْلَکْنا ما حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُرى وَ صَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ «27» فَلَوْ لا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَ ذلِکَ إِفْکُهُمْ وَ ما کانُوا يَفْتَرُونَ «28» وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَيْکَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ «29» قالُوا يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا کِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (30)
ترجمه
و بتحقيق متمکّن ساختيم آنها را در چيزى که متمکن نساختيم شما را در آن و قرار داديم براى آنها گوشها و چشمها و دلهائى پس کفايت نکرد از آنها گوشهاشان و نه چشمهاشان و نه دلهاشان هيچ چيز چون بودند که انکار ميورزيدند بآيتهاى خدا و احاطه کرد بآنها آنچه بودند که بآن استهزاء ميکردند
و بتحقيق هلاک کرديم آنچه پيرامون شما است از آباديها و مکرّر آورديم آيتها را شايد آنها بازگردند
پس چرا يارى نکردند آنها را آنان که گرفتند غير از خدا وسيله تقرّب معبودهائى را بلکه گم شدند از آنها و آن دروغ آنها بود و آنچه بودند که افترا ميزدند
و هنگاميکه متوجّه ساختيم بسوى تو جماعتى را از جنّ که ميشنيدند
جلد 4 صفحه 656
قرآن را پس چون حاضر شدند آن را گفتند خاموش باشيد پس چون تمام شد بازگشتند بسوى قومشان با آنکه بودند بيم دهندگان
گفتند اى قوم ما همانا ما شنيديم کتابى را که فرستاده شده بعد از موسى با آنکه تصديق کننده است آنچه را پيش روى او است هدايت ميکند بسوى حق و بسوى راه راست.
تفسير
خداوند متعال بعد از ذکر شمه‌ئى از احوال قوم عاد در آيات سابقه متذکّر فرموده است کفّار مکّه را بمکنت و ثروت و قوّت و قدرتيکه بآنان عطا فرموده بود و به اينان عطا نفرموده تا بتمکّن خودشان مغرور نشوند و از فرمان الهى سرپيچى ننمايند و ضمنا اشاره فرموده که قواى ظاهريّه و باطنيّه از گوش و چشم و قلب مواهب الهيّه‌اند که بايد در محلّ لايق و مورد قابل صرف شود و الّا بى ثمر بلکه مضرّ خواهد بود چنانچه براى قوم عاد مفيد نشد و بعذاب الهى گرفتار شدند و همچنين اقوام ديگرى که مانند قوم عاد در حوالى مکّه جاى‌گزين بودند مانند قوم صالح در حجر و قوم لوط در راه اهالى مکّه بشام که هر يک بنوبه خود آيات الهى را مشاهده نمودند و نصايح و مواعظ انبياء عظام را شنيدند و متنبّه و مستبصر نشدند چون تفکّر و تأمّل ننمودند و بوبال اعمال خودشان رسيدند و جز خدا آنان را که براى خودشان معبودهائى قرار داده بودند تا مقرّب آنها بخداى بزرگ باشند نتوانستند يارى نمايند آنها را و عذاب خدا را از آنها دفع کنند و ظاهرا قربانا مفعول دوم اتّخذوا است که مفعول اوّل آن حذف شده و آلهة بدل يا بيان براى قربانا ميباشد و مکرّر ذکر شده که سمع بر واحد و جمع اطلاق ميشود و صرف آيات تکرار آن بعناوين متعدّده و بيانات مختلفه است و اين بت‌پرستى و انتظار شفاعت از بتها دروغ واضح و افتراى آشکارى بود که از قبل آنها اظهار ميشد و از دستشان رفت و مبدّل به نااميدى گرديد و اين معناى گمشدن معبود و مأمولهاى باطل است و اينها همه براى تخويف و انذار اهالى مکّه است که در صورت مخالفت با نبىّ اکرم بهمان بلايا مبتلا گردند و قمّى ره نقل فرموده که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله از مکّه ببازار عکاظ تشريف برد و گفته‌اند آن بازارى بود که سالى بيست روز از اوّل ذو القعدة الحرام ميان نخله و طائف دائر ميشد و زيد بن حارثه با آنحضرت بود که مردم را دعوت باسلام ميکرد و کسى اجابت ننمود او را و قبول نکرد دين اسلام
جلد 4 صفحه 657
را پس مراجعت بمکّه فرمود و چون بمکانى رسيد که آنرا وادى مجنّه ميخواندند حضرت در تهجّد خود قرائت قرآن فرمود در نيمه شب پس مرور نمودند باو جماعتى از جنّ که در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده آنها نه نفر بودند يکنفر از جنّ نصيبين و هشت نفر از بنى عمر و بن عامر و گفته‌اند نفر بتحريک بر کمتر از ده اطلاق ميشود و در منتهى الارب از سه تا ده تعيين شده پس چون شنيدند جنّيان قرائت قرآن حضرت را با خود گفتند گوش دهيد يعنى ساکت باشيد و چون تمام گشت يعنى فارغ شد پيغمبر صلى اللّه عليه و اله از قرائت قرآن بازگشتند بسوى قوم خودشان بيم دهندگان و گفتند آنچه را خداوند نقل فرموده در اين آيات و آيات آتيه تا قول خود فى ضلال مبين و محتمل است تا عذاب اليم باشد پس آمدند نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و اله و اسلام آوردند و مؤمن شدند و آنحضرت شرايع اسلام را بآنها تعليم فرمود پس خداوند سوره قل اوحى الىّ انّه استمع نفر من الجنّ را تا آخر نازل فرمود و نقل نمود قول آنها را و از آنها والى براى آنان تعيين کرد و ميآمدند خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم هر وقت لازم بود و امير المؤمنين عليه السّلام به آنها احکام دين را مى‌آموخت بدستور پيغمبر و در آنها کافر بأقسام مختلف و مؤمن وجود دارد و همه از اولاد جانّ ميباشند و ظاهرا تخصيص کتاب موسى عليه السّلام بذکر از بين کتب سماوى به تبع ذکر آن در اوائل اين سوره است که وجه آن بيان شد و بعضى گفته‌اند آنها جنّيان يهود بودند و بر حسب اعتقاد خودشان سخن گفتند ولى در مجمع فرموده که اين آيات دلالت دارد بر آنکه پيغمبر ما صلى اللّه عليه و اله مبعوث بود بر جنّ و انس با آنکه هيچ پيغمبرى قبل از او مبعوث بر جن و انس نشده بود و در بيان اين واقعه تفاصيل ديگرى نقل فرموده که با وجود فرمايش قمّى ره حاجت بذکر آنها نيست و اللّه اعلم بحقائق الامور و واضح است که مراد از تصديق قرآن ما بين يديه را کتب سماوى قبل است که در اصول معارف حقّه با يکديگر موافقت دارند.
جلد 4 صفحه 658