تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَ آمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ يُجِرْکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (31) وَ مَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِکَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (32) أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (33) وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ کَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَ رَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (34) فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ کَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَکُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (35)
ترجمه
اى قوم ما اجابت کنيد خواننده خدا را و ايمان آوريد باو درميگذرد براى شما از گناهانتان و ميرهاند شما را از عذاب دردناک
و هر که اجابت نکند خواننده خدا را پس نيست عاجز کننده در زمين و نيست برايش غير از او دوستانى آن گروه در گمراهى آشکارند
آيا ندانستند آنکه خداوندى که آفريد آسمانها و زمين را و درمانده نشد بآفريدن آنها توانا است بر آنکه زنده گرداند مردگان را آرى همانا او بر همه چيز توانا است
و ياد کن روزى را که عرضه شوند آنان که کافر شدند بر آتش گفته شود آيا نيست اين بر حق گويند آرى سوگند بپروردگار ما گويد پس بچشيد عذاب را بسبب آنکه کفر ميورزيديد
پس صبر کن همچنانکه صبر کردند صاحبان جدّ و جهد از پيمبران و بشتاب مخواه عذاب را براى آنها گوئيا آنها روزى که مى‌بينند آنچه را وعده داده ميشوند که درنگ نکرده‌اند مگر پاره‌ئى از روزى اين رسانيدنى است پس آيا هلاک ميشوند جز گروه متمرّدان.
تفسير
خداوند سبحان نقل فرموده است بقيّه کلام جنّيان را با قوم خودشان که در آيات سابقه ذکر شد و داعى خداوند پيغمبر صلى اللّه عليه و اله است و گفته‌اند ايمان موجب مغفرت گناهان غير از حق النّاس است لذا من ذنوبکم فرموده که مفيد تبعيض است و کسيکه اجابت ننمايد دعوت حق را نميتوند از مملکت و زمين خدا بيرون رود و عاجز نمايد او را از قهر و غلبه بر خود و از عذاب او بگريزد و ياورانى که بتوانند او را از دست انتقام الهى خلاص کنند ندارد ناچار اين قبيل اشخاص در وادى حيرت و ضلالت سرگردان خواهند بود و راه وصول بنعيم ابدى را پيدا نخواهند کرد و بعدا اثبات فرموده است معاد جسمانى را به بيان واضحى که بعبارات مختلفه تاکنون از آن تعبير شده و آن قدرت داشتن کسى است که
جلد 4 صفحه 659
آسمانها و زمين و موجودات آنها را بدون سابقه خلق فرموده بر ايجاد بعضى از آن موجودات بعد از تفرّق اجزاء آنها که بمراتب آسان‌تر از خلق بدوى است علاوه بر آنکه قدرت بى‌پايان الهى بايد بممکنات بى‌پايان تعلّق گيرد و هيچ ممکنى از تحت قدرت او خارج نيست و عجز و فتور و خستگى و ماندگى در ذات اقدس او بهيچ وجه راه نداشته و نخواهد داشت تعالى شأنه عمّا يقول الظّالمون و روز قيامت که کفّار را در کنار آتش جهنّم حاضر نمايند بآنها گفته شود آيا اين عذاب حق و راست و عدل نبود گويند بلى قسم بخدا بر حق و راست و بعدل بود پس گفته شود بچشيد آن را براى آنکه در دنيا منکر آن بوديد تا درست باور کنيد و در خاتمه امر فرموده است پيغمبر اکرم را بصبر و قرار در برابر اذيت و آزار کفّار و فجّار براى تأسّى بانبياء اولو العزم يعنى صاحبان ثبات و جدّ و جهد داراى شريعت و کتاب که صبر نمودند بر اذيّت و آزار اقوامشان و تأسيس و تقرير نمودند شريعت حقه الهيّه را در کافى از امام صادق عليه السّلام در ذيل اين آيه نقل نموده که ايشان حضرت نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمد صلوات اللّه عليه و عليهم ميباشند و در جواب مراد از اولو العزم بيان مفصّلى فرموده که مستفاد از آن داراى شريعت و کتاب بودن است با عزم بترک شريعت و کتاب سابق نه کفر بآن و آنکه قرآن و دين اسلام ناسخ کتب و اديان و باقى و بر قرار تا روز قيامت است و اين پنج نفر انبياء اولوالعزمند و در روايات ديگرى از ائمه اطهار اين معنى تأييد شده و در بعضى از روايات اولو العزم از انبياء بصاحبان تحمّل و صبر بر ايذاء و آزار قوم و سابقين در اقرار و عزم بر متابعت پيغمبر آخر الزّمان و اوصياء او تا مهدى عليهم السّلام تفسير شده است و نهى فرموده پيغمبر خود را از تعجيل در عذاب کفار چون بالاخره بآنها و اصل خواهد شد و وقتى مشاهده نمايند آنرا گمان ميکنند ساعتى بيش بر آنها نگذشته است چون گذشته هر قدر زياد باشد بنظر کم ميآيد بلکه مانند آن است که نبوده خصوصا وقتى شخص بعذاب برسد با آنکه روزگار را بخوشى گذرانده باشد آنچه ذکر شد از مواعظ و احکام کافى است در ابلاغ پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم از جانب خداوند و هلاکت و عذاب مخصوص بکسانى است که متّعظ نشدند بمواعظ الهيّه و بيرون رفتند از اطاعت خدا و پيغمبر او صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در ثواب الاعمال و مجمع از
جلد 4 صفحه 660
امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس در هر شب يا هر جمعه سوره احقاف را قرائت نمايد خدا او را از بيم دنيا و فزع قيامت مأمون فرمايد و الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على محمد و آله الطّاهرين.