تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ «1» وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بالَهُمْ «2» ذلِکَ بِأَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ وَ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ کَذلِکَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثالَهُمْ «3» فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ذلِکَ وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ «4»
سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بالَهُمْ «5» وَ يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ «6»
ترجمه
آنانکه کافر شدند و باز داشتند از راه خدا باطل نمايد کارهاى آنها را
و آنانکه گرويدند و کردند کارهاى شايسته و ايمان آوردند بآنچه فرو فرستاده شد بر محمد (ص) و آن حق است از پروردگارشان بگذراند از آنها گناهانشان را او بصلاح آورد حال ايشانرا
اين براى آنست که آنانکه کافر شدند پيروى کردند باطل را و آنانکه ايمان آوردند پيروى کردند حقّ را از پروردگارشان اينچنين ميزند خدا براى مردمان مثلهاى آنانرا
پس چون ملاقات کرديد آنانرا که کافر شدند پس بزنيد زدنى گردنها را تا وقتى که بسيار کشتيد آنها را پس محکم کنيد بند را پس يا منّت نهيد منّت نهادنى بعد از آن و يا فدا گيريد فدا گرفتنى تا بنهد کارزار آلاتش را امر از اينقرار است و اگر ميخواست خدا هر آينه انتقام کشيده بود از آنها ولى تا بيازمايد بعضى از شما را به بعضى و آنانکه کشته شدند در راه خدا پس هرگز باطل نميکند
کارهاى آنانرا زود باشد که هدايتشان کند و اصلاح نمايد
حال آنانرا و درآوردشان ببهشت که تعريف کرد آنرا براى ايشان.
تفسير
کسانيکه منکر اصول دين اسلام باشند و سعى کنند که مردم را از قبول آن باز دارند مانند مشرکين مکّه از قبيل ابو جهل و ابو لهب و ابو سفيان و امثال آنها و کسانيکه بعد از رحلت پيغمبر (ص) مرتدّ شدند و غصب نمودند حقّ امير المؤمنين
جلد 5 صفحه 3
و ائمه معصومين عليهم السلام را و باز داشتند مسلمانان را از پيروى ايشان اعمال خيريه آنها از قبيل عتق و صدقه و ضيافت و اعانت فقراء و ضعفاء و جهاد در راه خدا باطل خواهد بود چون ايمان و اخلاص شرط قبول کلّيه اعمال خيريّه است و آنها فاقد شرطند و اين اعمال را براى رضاى خدا بجا نياورده‌اند بلکه براى نيل باغراض فاسده خودشان مرتکب شده‌اند و باين تقريب جمعى از مفسّرين نسبت بکفّار صدر اسلام و قمّى ره نسبت بمرتدين از اصحاب بعد از پيغمبر (ص) شأن نزول آيه را بيان فرموده‌اند و بعکس اين کسانيکه اقرار نمودند باصول دين اسلام و بجا آوردند اعمال خيريه را و معتقد شدند جزما بآنچه بر پيغمبر اسلام از جانب خداوند نازل شده که اهمّ از همه ولايت امير المؤمنين و ائمه معصومين است و حقّ محض و محض حقّ است و ثابت ماندند بر اين عقيده تا آخر عمر مانند سلمان و أبو ذر و مقداد و عمّار و نقض ننمودند پيمان با خدا و پيغمبر (ص) را مسلّما خداوند گناهان گذشته ايشانرا آمرزيده و امور دنيا و آخرت آنان را اصلاح فرموده و خواهد فرمود و بايد خاطر جمع باشند که هيچ گونه ناراحتى و تشويش حالى براى ايشان نخواهد روى داد و اين براى آنستکه کفّار پيروى از شيطان و دشمنان پيغمبر (ص) و آل اطهار او نمودند و در پى باطل و هواى نفس رفتند و از خير دنيا و آخرت باز ماندند و اهل ايمان متابعت از حقّ و حقيقت کردند و بدستور الهى و تبعيّت از خاندان عصمت و طهارت باقى ماندند و بمقصد و مقصود رسيدند خداوند باين خوبى و واضحى مثل ميزند براى مردمان کافر و مؤمن به پيرو باطل و پيرو حق در بى‌ثمر بودن اعمالشان و با ثمر بودن آن و قمّى ره از امام صادق (ع) نقل نموده که در سوره محمد (ص) يک آيه راجع بما و يک آيه راجع بدشمنان ما است و در روايات ديگرى از اينمعنى تأييد شده است و آيات را بتقريبى که با ملاحظه ظاهر ذکر شد تفسير فرموده‌اند و معلوم است کسانيکه وجودشان براى خودشان نفعى ندارد و براى ديگران مضرّ است بايد کشته شوند و گردنشانرا مسلمانان با شمشير بزنند تا وقتى که شدّت و غلظت بر آنها بقتل و جرح پايان يابد و آتش جنگ فرو نشيند و آلات و ادوات آن از کار باز ماند پس بايد بقاياى آنان محکم در بند اسارت در آيند و امام (ع) يا منّت نهد بر آنها و آزادشان کند يا
جلد 5 صفحه 4
عوض بگيرد و از بند خلاصشان فرمايد يا آنانرا در قيد بندگى و رقيّت در آورد و بر آنحال باقى گذارد چنانچه از روايت کافى و تهذيب که از امام صادق (ع) نقل شده استفاده ميشود که اين حال اسيران بعد از جنگ است و اما اسيران در حين جنگ بايد بگردن زدن يا قطع يک دست و يک پا بر خلاف يکديگر و باقى گذاردن به اين کشته شوند و بنابراين حتّى تضع الحرب اوزارها بيان منتهاى قتل و جرح آنها است که مستفاد از حتّى اذا أثخنتموهم است چون اصل اثخان بمعناى شدّت و غلظت است و در کثرت قتل و جرح استعمال ميشود و اينجا ظاهرا مراد غلبه بر دشمن است که منتهى بخاتمه پيدا کردن جنگ و باقى نماندن جز مسلم يا مسالم ميگردد و بعد از آن ديگر قتل و جرح روا نيست و اگر خدا بخواهد بدون وسائل ظاهرى از کفّار انتقام ميکشد و بعذاب دنيوى نابود و مستأصل و ذليلشان ميفرمايد ولى ميخواهد آزمايش فرمايد اهل ايمانرا باقدام بر جهاد و نيل بثواب و کفّار را بتعجيل در عقوبت براى انصراف از کفر بمشاهده شوکت اسلام و کسانيکه در راه خدا بفيض شهادت برسند يا جهاد نمايند با کفّار چون قاتلوا نيز قرائت شده زحمات آنها هدر نميرود بلکه اجر ايشان بى‌پايان است چون هدايت ميکند خدا آنانرا بوسائل آمرزش و ميرساند بمطلوبشان و اصلاح ميکند کارشانرا و ايشانرا داخل در بهشت موعود که خودش براى اهل ايمان ذخيره و معرّفى فرموده خواهد فرمود و اصلاح کار در آخرت بنظر اين حقير بآنستکه خداوند از حقّ اللّه بگذرد و ائمه اطهار حقّ النّاس را از ثوابهاى بى‌پايان خودشان عوض دهند و اللّه اعلم.