اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَکَيف‌َ إِذا جَمَعناهُم لِيَوم‌ٍ لا رَيب‌َ فِيه‌ِ وَ وُفِّيَت کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ما کَسَبَت وَ هُم لا يُظلَمُون‌َ «25»
پس چگونه است حال آنهايي که مغرور شدند در دين خود زماني که جمع ميکنيم هر صاحب نفسي را و هر کس را بجزاي خود ميرسانيم هر چه کرده نتيجه آن عائدش ميشود و باحدي ظلم نميشود يعني از مثوباتش کسر نميگذاريم و زائد بر معاصيش عقوبت نمي‌کنيم.
فکيف از ادات استفهام است بمعني چگونگي حال مي‌گويي کيف اصبحت يعني چگونه بود حال تو در حالي که صبح کردي، و در اينکه مقام تهديد و تنبيه بر سختي حال است مثل اينکه مي‌گويي چگونه است حال کسي که او را اسير کنند و در حبس بيندازند و در تحت شکنجه و اعمال شاقّه درآورند يعني بسيار سخت است، پس چگونه است حال کسي که فرداي قيامت بگويند خُذُوه‌ُ فَغُلُّوه‌ُ ثُم‌َّ الجَحِيم‌َ صَلُّوه‌ُ ثُم‌َّ فِي سِلسِلَةٍ ذَرعُها سَبعُون‌َ ذِراعاً فَاسلُکُوه‌ُ سوره حاقه آيه 20- 22، يا بگويند خُذُوه‌ُ
جلد 3 - صفحه 154
فَاعتِلُوه‌ُ إِلي سَواءِ الجَحِيم‌ِ ثُم‌َّ صُبُّوا فَوق‌َ رَأسِه‌ِ مِن عَذاب‌ِ الحَمِيم‌ِ ذُق إِنَّک‌َ أَنت‌َ العَزِيزُ الکَرِيم‌ُ سوره دخان آيه 47- 49، يا امثال اينها از انحاء عذابها يعني بسيار بد حالي است.
إِذا جَمَعناهُم لِيَوم‌ٍ لا رَيب‌َ فِيه‌ِ يکي از اسماء روز قيامت يوم الجمع است يَوم‌َ يَجمَعُکُم لِيَوم‌ِ الجَمع‌ِ تغابن آيه 9، وَ تُنذِرَ يَوم‌َ الجَمع‌ِ لا رَيب‌َ فِيه‌ِ فَرِيق‌ٌ فِي الجَنَّةِ وَ فَرِيق‌ٌ فِي السَّعِيرِ شوري آيه 5، و ما اسامي روز قيامت را در مجلّد سوم کلم الطيّب ص 93- 102 بالغ بر هفتاد و پنج اسم متذکّر شده‌ايم.
و ريب عبارت از شک است در جايي که جاي شک نباشد چنانچه در اول سوره بقره در ذيل ذلِک‌َ الکِتاب‌ُ لا رَيب‌َ فِيه‌ِ متعرّض شديم يعني امر قيامت بقدري واضح و روشن است که جايي براي شک باقي نميماند تمام ملّيّين عالم هر کس که قائل بمبدء باشد قائل بمعاد هم هست فقط طبيعي و دهري منکر معاد هستند.
وَ وُفِّيَت کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ما کَسَبَت ايفاء اداء تمام اجر است بطوري که خردلي از بين نرود يعني هر چه عمل خير کرده اجر او را بالتمام ميدهند و هر چه عمل شرّ کرده جزاء او را خواهد چشيد فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ زلزال آيه 8 و 9 وَ هُم لا يُظلَمُون‌َ يکي از صفات ربوبي عدل است حتّي اينکه در مقابل توحيد اينکه صفت يکي از اصول دين بشمار ميرود و داراي ابحاث بسياري است و فروع زيادي بر آن متفرّع ميشود و در مجلّد اول کلم الطيّب متعرّض آنها شده‌ايم صفحه 129- 178.
و از براي عدل سه معني است: يکي آنکه خداوند کار قبيح و زشت و ناپسند و خلاف مصلحت از او محال است صادر شود و تمام افعالش موافق حکمت و مصلحت و حسن و خوب است و اينکه بحث بين عدليّه (اماميّه و معتزله) و بين اشاعره است که
جلد 3 - صفحه 155
آنها بکلّي منکر حسن و قبح و مصلحت و مفسده‌اند.
دوم آنکه خداوند کار لغو و عبث و گزاف و جزاف و بيهوده از او صادر نميشود و صريح آيات قرآني بر اينکه ناطق است أَ فَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقناکُم عَبَثاً مؤمنون آيه 117، وَ ما خَلَقنَا السَّماءَ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما لاعِبِين‌َ لَو أَرَدنا أَن نَتَّخِذَ لَهواً لَاتَّخَذناه‌ُ مِن لَدُنّا إِن کُنّا فاعِلِين‌َ انبياء آيه 16 و 17، و غير اينها از آيات.
سوم آنکه خداوند ظالم نيست نه در دنيا و نه در آخرت و اينکه هم صريح آيات قرآن است إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَظلِم‌ُ مِثقال‌َ ذَرَّةٍ نساء آيه 44، وَ ما ظَلَمناهُم وَ لکِن کانُوا أَنفُسَهُم يَظلِمُون‌َ نحل آيه 19، وَ ما ظَلَمناهُم وَ لکِن ظَلَمُوا أَنفُسَهُم هود آيه 103 و غير اينها از آيات بعلاوه برهان عقل که ظلم از اقبح قبائح است و محال است از خدا صادر شود.
و امّا اشکالاتي که توهّم شده است: يکي بلاهايي که در دنيا بانسان متوجّه ميشود خصوص باطفال و مجانين بي تقصير، يکي بلاهايي که به بنده‌گان صالح متوجه ميشود، يکي عذابهاي سخت آخرت بالاخره خلود در عذاب تمام آنها جواب‌هاي کافي وافي دارد که ما در محل‌ّ خود متعرّض شده‌ايم.
امّا راجع ببلاهاي دنيوي در کلم الطيّب مجلّد اول در بحث عدل ص 165- 170 که تمام آنها از روي حکمت است يا عقوبت معصيت يا کفّاره گناه يا امتحان يا ارتفاع درجه يا تخيّل بلاء و الا في الحقيقة نعمت است يا تکميل نفس يا آثار طبيعت که خداوند بحکمت بالغه در طبايع موجودات قرار داده يا صد حکمت ديگر که از عقول ما خارج است.
و امّا راجع بعقوبات اخروي در مجلّد سوم کلم الطيّب ص 182- 196 در شبهات در اصل عذاب و جواب آنها مراجعه کنيد که تماما از روي استحقاق است و خردلي فوق استحقاق نيست.
156