اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل‌ِ اللّهُم‌َّ مالِک‌َ المُلک‌ِ تُؤتِي المُلک‌َ مَن تَشاءُ وَ تَنزِع‌ُ المُلک‌َ مِمَّن تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشاءُ وَ تُذِل‌ُّ مَن تَشاءُ بِيَدِک‌َ الخَيرُ إِنَّک‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ «26»
بگو پروردگارا تويي مالک تمام عوالم ملکي هر که را بخواهي باو عطا مي‌فرمايي و هر که را بخواهي از او ميگيري و هر که را بخواهي عزّت ميبخشي و هر که را اراده کني بذلّت دچار ميکني تمام خوبي‌ها بدست تو است و محقّقا تو بر هر چيزي قادر و توانايي.
امّا کلام در فضيلت اينکه آيه شريفه در اخبار فضائل بسياري وارد شده که ما بمقدار قليل آن اکتفاء ميکنيم.
در مجمع البيان از حضرت صادق عليه السّلام از پدر بزرگوارش از آباء کرامش از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود که خداوند در موقع نزول سوره حمد و آية الکرسي و آيه آمن الرسول و آيه شهد اللّه و آيه قل اللّهم تا بغير حساب خطاب فرمود
(و عزّتي و جلالي ما من عبد قرأکن‌ّ في دبر کل صلوة مکتوبة الّا اسکنته حظيرة القدس علي ما کان فيه و الا نظرت اليه بعيني المکنونة في کل‌ّ يوم سبعين نظرة و الا قضيت له في کل يوم سبعين حاجة ادناها المغفرة و الا اعذته من کل‌ّ عدو و نصرته عليه و لا تمنعه دخول الجنّة الّا ان يموت).
و در لآلي الاخبار از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت ميکند که خداوند فرمود
(و عزّتي و جلالي لا يتلوکن‌ّ احد من آل محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و شيعتهم في دبر ما افترضت عليه الّا نظرت بعيني المکنونة في کل يوم سبعين نظرة اقضي له في کل‌ّ نظرة سبعين حاجة و قبلته علي ما فيه من المعاصي و هي ام‌ّ الکتاب و شهد اللّه و آية الکرسي و آية الملک).
جلد 3 - صفحه 157
و از براي اداء دين بسيار مفيد است چنانچه در مجمع از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که بمعاذ بن جبل فرمود
قل قُل‌ِ اللّهُم‌َّ مالِک‌َ المُلک‌ِ
الي قوله بِغَيرِ حِساب‌ٍ يا رحمن الدنيا و الاخرة و رحيمهما تعطي منهما ما تشاء و تمنع منهما ما تشاء اقض عني ديني، فان کان عليک ملأ الارض دينا لاداه اللّه عنک
و امّا تفسير آيه قل خطاب بنبي‌ّ اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و دستور الهي است که هر مؤمني بايد بگويد و معتقد باشد اللّهُم‌َّ بجاي « يا اللّه» است. مالِک‌َ المُلک‌ِ ملکيّت عبارت از اضافه شيئي است بشخص و از مقوله جده است بمعني واجديّت و از امور اعتباريّه است که در عالم اعتبار وجود پيدا ميکند نه امر انتزاعي که ما بازاء نداشته باشد فقط منشأ انتزاع داشته باشد مثل ابوّت و بنوّت و فوقيّت و تحتيّت چنانچه بعضي توهّم کرده‌اند.
و اينکه ملکيّت دو قسم است: يک قسم ملکيّت حقّه حقيقيّة ذاتيّه که مختص‌ّ بخدا است چون خالق و موجد تمام موجودات امکانيّه است.
و يک قسم جعليّه که منوط است بجعل من بيده الاعتبار و در شرع من بيده الاعتبار فقط ذات مقدّس ربوبي است و بس اگر چه در نظر عرف سلطان يا رئيس قوم را بيده الاعتبار ميدانند حتّي رئيس دزدان که اشياء مسروقه را بين آنها تقسيم ميکند.
و مراد از المُلک‌ِ اسم مصدر عبارت از جميع ممکنات از عالم مجرّدات و ماديّات از عقل اوّل تا هيولاي صرفه.
و ملکيّت جعليّه تابع جعل جاعل است تارة مطلقه کليّه است مثل ملکيّة محمّد و آل صلّي اللّه عليه و آله الطاهرين که مالک دنيا و آخرت هستند چنانچه بر طبق آن اخبار بسيار وارد شده، يا مقيّده جزئيّه مثل ملکيّت اشخاص نسبت بمملوکات خود طبق جعل شرع.
اشکال- چگونه ميشود يک شيئي مثل فلان خانه مملوک زيد باشد بملکيّت
جلد 3 - صفحه 158
مستقلّه ملک امام هم باشد ملک خدا هم باشد.
جواب- دو مالک مستقل‌ّ بر شيئي واحد محال است که هر دو در عرض يک ديگر مالک باشند و امّا طولا مانعي ندارد مثل مالکيّت عبد بنا بر قول به اينکه مالک ميشود و مالکيّت مولي که مالک عبد و مملوکات او است (العبد و ما في بدء کان لمولاه) زيد مالک دار، امام مالک زيد و دار، خدا مالک امام و زيد و دار.
تُؤتِي المُلک‌َ مَن تَشاءُ بهر که بخواهي ميدهي وَ تَنزِع‌ُ المُلک‌َ مِمَّن تَشاءُ و از هر که بخواهي ميگيري.
(تنبيه)
ملکيّت با تصرّف فرق دارد مثلا شخص سارق و غاصب متصرّف در عين مغصوبه هستند ولي ملک آنها نيست و بالعکس مالک باشد و متصرف نباشد و از اينجا معلوم ميشود که جبابره و ظلمه مثل بني اميّه و بني عباس اينکه دولت کذايي که داشتند تمام غصب بود و مالک نبودند که کسي مدّعي شود که ملکيّت خدايي بوده چنانچه يزيد عليه اللعنة توهّم کرده بود و اينکه آيه را دليل بر حقانيّت خود گرفته بود و دفع توهّمش بآيه شريفه وَ سَيَعلَم‌ُ الَّذِين‌َ ظَلَمُوا أَي‌َّ مُنقَلَب‌ٍ يَنقَلِبُون‌َ سوره شعراء آيه 228، که منسوب بسر مطهّر ابي عبد اللّه عليه السّلام است و بر طبق اينکه اخبار وارد شده. در برهان از کافي از عبد الاعلي مولي آل سام ميگويد از حضرت صادق عليه السّلام سؤال کردم از اينکه آيه و گفتم
ا ليس قد اتي اللّه عز و جل بني امية الملک قال ليس حيث تذهب ان اللّه عز و جل اتانا الملک و اخذته بنو اميه بمنزلة الرجل يکون له الثوب و يأخذه الاخر فليس هو للذي اخذه.
و از تفسير عيّاشي از داود بن فرقد در اينکه آيه از حضرت صادق عليه السّلام سؤال کردم و گفتم
(فقداني اللّه بني اميّة الملک فقال ليس حيث يذهب النّاس اليه ان‌ّ اللّه آتانا الملک و اخذه بنو اميّة بمنزلة الرجل يکون له الثوب و يأخذه الاخر فهو ليس للّذي اخذه)
وَ تُعِزُّ مَن تَشاءُ وَ تُذِل‌ُّ مَن تَشاءُ عزّت و ذلّت اقسامي دارد اگر مراد عزّت
جلد 3 - صفحه 159
و ذلّت خدايي باشد چنانچه بعيد نيست اينکه عزّت خاص بمؤمنين است وَ لِلّه‌ِ العِزَّةُ وَ لِرَسُولِه‌ِ وَ لِلمُؤمِنِين‌َ وَ لکِن‌َّ المُنافِقِين‌َ لا يَعلَمُون‌َ منافقين آيه 8، و در مقابل کفار و منافقين لهم الذلّة.
و اگر مراد عزّت و ذلّت در آخرت و قيامت باشد آنهم خاص باهل ايمان است که اهل نجات هستند و ذلت باهل هلاکت.
و اگر مراد عزّت در نظر مردم باشد در دنيا و ذلّت بنزد آنها اينکه تابع نظريّات مردم است بسا بعضي در نزد جماعتي عزيز هستند و نزد جماعت ديگر ذليل و اينکه عزّت و ذلّت دنيايي و عند النّاس هم دو قسم است يک قسمت القاء الهيست محبّت در قلوب ناس يا عداوت چنانچه در دعاي حضرت ابراهيم عليه السّلام است فَاجعَل أَفئِدَةً مِن‌َ النّاس‌ِ تَهوِي إِلَيهِم ابراهيم آيه 40، و يک قسمت عزت جابرانه ظالمانه مثل عزت فرعون و اشباه فرعون و اينکه قسمت اخير قطعا مراد از آيه نيست مثل ملکيّت غاصبانه که قبلا ذکر شد، و امّا ساير اقسام بعموم و اطلاق مشمول آيه شريفه هست.
بِيَدِک‌َ الخَيرُ از اينکه جمله استفاده ميشود که سلطنت جابرانه و ملکيّت ظالمانه براي اربابش خير نيست و لو بنظر خودشان خير است بلکه شرّ محض است چنانچه در بسياري از آيات تصريح شده وَيل‌ٌ لِکُل‌ِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ الَّذِي جَمَع‌َ مالًا وَ عَدَّدَه‌ُ يَحسَب‌ُ أَن‌َّ مالَه‌ُ أَخلَدَه‌ُ کَلّا لَيُنبَذَن‌َّ فِي الحُطَمَةِ تا آخر سوره سوره همزه، وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ آل عمران آيه 172، و غير اينها از آيات.
و نيز از اينکه جمله استفاده ميشود که آنچه خير بانسان ميرسد تفضّل الهيست و آنچه شرّ ميرسد از قبل نفس است ما أَصابَک‌َ مِن حَسَنَةٍ فَمِن‌َ اللّه‌ِ وَ ما أَصابَک‌َ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَفسِک‌َ نساء آيه 81.
جلد 3 - صفحه 160
إِنَّک‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ تفسيرش گذشت مکرّرا.