تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَ مَماتُهُمْ ساءَ ما يَحْکُمُونَ «21» وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزى کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ «22» أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ «23» وَ قالُوا ما هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ «24» وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ما کانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ «25»
ترجمه
آيا پنداشتند آنانکه کسب کردند بديها را که قرار ميدهيم آنها را مانند آنانکه گرويدند و کردند کارهاى شايسته تا مساوى باشد زنده بودنشان و مردنشان بد است آنچه حکم ميکنند
و آفريد خداوند آسمانها و زمين را بحق و تا جزا داده شود هر نفسى بآنچه کسب کرد و آنان ستم کرده نشوند
آيا پس ديدى
جلد 4 صفحه 638
آنرا که گرفت معبود خود را بدلخواه خود و گمراهش کرد خدا با علم بذات او و مهر نهاد بر گوشش و دلش و قرار داد بر چشمش پرده‌اى پس که هدايت ميکند او را بعد از خدا آيا پس پند نميگيريد
و گفتند نيست زندگانى مگر زندگانى دنياى ما ميميريم و زنده ميشويم و هلاک نميکند ما را مگر روزگار نيست براى آنها باين هيچ دانشى نيستند جز آنکه گمان ميکنند
و چون خوانده شود بر آنها آيتهاى ما که روشن است نباشد دليلشان مگر آنکه گويند بياوريد پدران ما را اگر هستيد راستگويان.
تفسير
خداوند متعال در مقام توبيخ و ملامت مشرکين و کفّار بر عقائد و اعمالشان ميفرمايد آيا گمان کردند کسانيکه مرتکب معاصى شدند که قرار ميدهيم ما آنها را مانند کسانيکه ايمان آوردند به پيغمبر اسلام و اعمال صالحه بجا آوردند تا آنکه مساوى باشند آن دو فرقه با يکديگر در حيات و ممات نه چنين است بد حکمى در باره خدا مينمايند چون اهل ايمان در دنيا صابر بر محنت و شاکر از نعمت و اميدوار برحمت حقّند و با اطمينان خاطر و توکّل بخدا و تسليم و رضا شادکام و مقضىّ المرام زندگى ميکنند و بعد از مرگ بمقامات عاليه خود در عالم برزخ و قيامت کبرى نائل خواهند شد و کفّار در دنيا با تشويش خاطر و نااميدى از آتيه و تأثّر از ناملائمات و جزع و فزع و بى‌صبرى زيست مينمايند و بعد از مرگ بعذاب اليم گرفتار خواهند بود و بنابر اين ضمير جمع در محياهم و مماتهم بهر دو فرقه راجع است و سواء يا حال است براى فريقين يا مفعول له براى نجعل يا خبر يکون که مقدّر است ولى مفسّرين آنرا حال يا مفعول دوم نجعل يا بدل از کالّذين آمنوا قرار داده‌اند و اختلاف نموده‌اند در مرجع ضمير محياهم و مماتهم که راجع بهر دو فرقه است يا اهل ايمان يا کفّار و معانى متعدّده‌ئى براى آيه نقل نموده‌اند که حاجت بذکر آنها نيست چون اقرب معانى بظاهر آيه شريفه همين معنى است و خداوند خلق فرموده است آسمانها و زمين را بحق و غرض صحيح عقلى نه بباطل و عبث و بيهوده بلکه تا تکليف نمايد مردم را بطاعت و اجتناب از معصيت و برساند هر موجودى را بکمال لايق خود و جزا دهد هر کس را بثواب و عقاب خويش در نتيجه عمل خوب و بدشان بقدريکه از ميزان استحقاقشان از ثواب کاسته و بر آن
جلد 4 صفحه 639
در عقاب افزوده نباشد تا بر آنها ستم نشده باشد و براى اظهار تعجّب از عمل کفّار و مشرکين فرموده آيا ديدى اى پيغمبر آنها را که هواى نفس و دلخواه خود را معبود و مطاع خود قرار داده و هوا پرستى را شعار خود نموده‌اند يا ديدى آنانرا که بدلخواه خود هر روز خدائى براى خود اختيار مينمايند چون گفته‌اند معمول آنها اين بود که وقتى از سنگى يا چيزى خوششان مى‌آمد آنرا براى خود معبود قرار ميدادند و چون از آن بهترى مى‌يافتند آنرا کنار گذارده و بهتر را بخدائى اختيار مينمودند چنانچه قمّى ره نقل فرموده که نازل شد در باره قريش که هر چه را ميپسنديدند ميپرستيدند و جارى شد در اصحاب پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بعد از آنحضرت که غصب نمودند حقّ امير المؤمنين عليه السّلام را و گرفتند امامى بدلخواه خودشان و در هر حال چون آنها بتعصّب و عناد ترک نمودند تأمّل و تفکّر در آيات الهى را و در طلب معرفت بخدا و اولياء او برنيامدند خداوند هم واگذارد آنها را بحال خودشان در وادى ضلالت و توفيق هدايت بآنها نداد چون ميدانست که قابل هدايت نيستند يا ميشناخت در ازل ذات آنانرا بخبث فطرت و فساد سريرت پس منطبق شد علم ازلى با معلوم خارجى و يافت آنانرا گمراه با علم بذاتشان و در هر حال اينها همان کفّارند که خداوند در اوائل سوره بقره از حال آنها خبر داد و آنجا بيان شد که بواسطه معصيت بعقوبت الهى گرفتار شدند و خداوند بر دل آنها و گوششان مهر نهاد که ديگر ادراک معارف حقّه را نمينمايند و بمواعظ حسنه متّعظ و پندپذير نميگردند و بر ديده بصيرت آنها پرده غفلت کشيده شد که آيات خدا را نمى‌بينند و نميشناسند و ديگر قابل هدايت نيستند چون خدا نخواسته آنها هدايت شوند لذا بحال ضلالت واگذارشان فرموده و بعد از اين که ميتواند آنها را هدايت نمايد و در مقابل اراده الهيّه عرض اندام کند آيا شما مردم متذکّر و متفطّن باين امور نيستيد که بى‌فکرى و غفلت از ياد خدا و پيروى از هوس و هوى کار انسانرا بجائى ميکشاند که يکباره از قابليّت فيض حقّ ساقط ميگردد يک نمونه بارز از افکار پليد اين گروه که دليل واضح بر بى‌فکرى آنها است آنستکه گفتند نيست زندگى مگر همين زندگانى موقت دنيا ما ميميريم و جمع ديگرى بدنيا ميآيند که از نوع ما هستند و هلاک نميکند ما را مگر گردش روزگار و مرور زمان نه خدائى
جلد 4 صفحه 640
است و نه پيغمبرى و نه امامى و نه حشرى و نه نشرى و نه دوزخى و نه بهشتى تا ميتوانيد بخوريد و بپوشيد و بنوشيد که جز اين خبرى نيست و از دستتان ميرود و خداوند چون در آيات کثيره اثبات توحيد و معاد و ساير اصول دين و مذهب را فرموده بود از جواب آنها اعراض و بوضوح بطلانش اکتفا نموده و فقط اشاره فرموده است که اين اظهارات آنها از روى علم و يقين نيست بلکه از باب شک و گمان است چون همين اشخاص ديده ميشود در وقت اضطرار و حاجت متوسل بمبدء غيبى که براى اينعالم معتقدند ميشوند و ارتکازا و بالفطره ميدانند جهانرا صاحبى باشد خدا نام نهايت آنکه ميل بشهوت‌رانى و وسوسه شيطانى و غفلت از مبادى عقلانى موجب شک و ترديد و سوءظنّ آنها ميگردد و سخنى ميگويند و دليلى بر آن اقامه نمينمايند و قمّى ره در ذيل نموت و نحيى فرموده اين مقدّم و مؤخّر است چون دهريّه قائل نيستند ببعث و نشور بعد از موت بلکه گفتند زنده ميشويم و ميميريم و ظاهرا مرادش آنستکه در معنى تقديم و تأخير است نه در لفظ چون از و او عطف ترتيب استفاده نميشود و در ذيل ان هم الّا يظنّون فرموده نازل شد در باره دهريّه و مراد از ظن شکّ است و جارى شد در حقّ کسانيکه بعد از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بجا آوردند در باره امير المؤمنين عليه السّلام آنچه بجا آوردند و ايمانشان اقرارى بود بدون تصديق از ترس شمشير و طمع بمال و از بعضى روايات معتبره استفاده ميشود که اين کفر جحودى است که بدترين اقسام کفر است و آن آنستکه شخص بدون تحقيق و اطمينان منکر حق شود و دين باطلى را براى خود اختيار نمايد چنانچه دهريّه چنين کردند و در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نقل نموده که دشنام ندهيد دهر را براى آنکه خدا دهر است و فرموده چون اعراب جاهليّت حوادث و بلايا را بدهر نسبت ميدادند و آنرا سبّ مينمودند پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرموده نازل کننده حوادث و بلايا خدا است دشنام ندهيد نازل کننده آنها را فقط دستاويز آنها بعد از شنيدن آيات الهى که بر آنان تلاوت ميشود و واضح است معانى و مبانى آن آيات بر خلاف معتقداتشان همينست که در مقام محاجّه ميگويند اگر راست ميگوئيد که مردم در قيامت زنده ميشوند اکنون پدران ما را زنده کنيد تا ما تصديق کنيم شما راست ميگوئيد و خداوند بر اعاده اموات قادر است و چون مقصود آنها اشکال تراشى و خودسرى
جلد 4 صفحه 641
بود نه تحصيل يقين و بجهاتيکه در سوره سابقه ذيل اين جمله ذکر شد ظاهرا ملتمس آنها باجابت نرسيده و در آيات آتيه اشاره بقدرت خداوند و ردّ معتقد آنها شده است.