تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ «23»
أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ: آيا نمى‌بينى کسى را که فرا گرفت، إِلهَهُ هَواهُ:
خداى خود را از روى هواى نفس خود، يعنى در اتخاذ خدا تابع هواى خود شدند نه تابع مقتضاى عقل که حقيقت پرستش براى حق تعالى است.
نزد ابن عباس معنى آنکه آيا نمى‌بينى آنکس را که فرا گرفت دين خود را آنچه نفس او بخواهد، يعنى از پى هواى خود رفت و فرمانبردارى او نمود همچنانکه فرمانبردارى خدا برند، پس متابعت هوى اختيار کرد به جهت ترس نداشتن از خدا و هر چه آرزوى آن نمود از امور منهيه که مشتهيات نفس است به
«1» تفسير مجمع البيان، (ج 1403 ق)، ج 5 ص 18.
جلد 12 - صفحه 53
آن اقدام نمود «1».
وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ: و واگذاشت خدا آن جاحد معاند تابع هوى را در وادى ضلالت و نظر لطف از او باز گرفت به سبب ترک تدبر در ادله واضحه که مبين هدايت است، يا حکم به ضلالتش فرمود بعد از اتمام حجت، يا وضع علامت نمود بر ضلالت او تا ملائکه به آن علامت عالم به ضلالت او و لعنش نمايند.
عَلى عِلْمٍ: بر دانش ازلى که حضرت ربوبى را بود بر اصرار و عناد او در کفر و بر عاقبت کار او پس معلوم موافق علم باشد، وَ خَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ: مهر نهاد بر گوش و قلب او، وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً: و قرار داد بر بينائى او پوششى، يعنى علامتى بر گوش و چشم و قلب او وضع فرمود تا نشان کفر او و علامت اصرار او بر نشنيدن کلمات حقه و ادراک ادله هاديه باشد، فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ: پس کيست راه نمايد اين کس را بعد از راه نمودن خدا او را و اعراض او و پيروى هواى نفس، يعنى هرگاه به هدايت خدا که در کمال ظهور و وضوح است مهتدى نشود، پس هرگز اميدوارى به قبول هدايت او نخواهد بود. أَ فَلا تَذَکَّرُونَ: پس چرا پند پذير نمى‌شويد، يعنى متذکر و متعظ شويد تا به معرفت الهى رسيد و هدايت و حق را دريابيد.
تنبيه: در آيه شريفه چند مطلب است:
1- ذات سبحانى اعلى و اجل باشد از قبايح، بنابراين اسناد اضلال به ساحت کبريائى مراد خذلان و واگذار کردن بنده است در گمراهى به سبب سوء اختيار بنده و انهماک در کفر و گمراهى و اتمام حجت.
2- آنکه اين مطلب محقق است که علم به چيزى، موجب وقوع و حدوث آن شيئى نخواهد بود، و عقل و وجدان حاکم است بر آن؛ بنابراين علم سبحانى به کفر و گمراهى و عصيان بندگان، علت و موجب کفر و گمراهى بندگان نخواهد بود و عقل سليم برهانى است بر آن:
علم ازلى، علت عصيان کردن
در نزد حکيم غايت جهل بود
«1» همان مدرک و منهج الصادقين ج اسلاميه ج 8 ص 299.
جلد 12 - صفحه 54
3- ثابت شده که خداى تعالى منزه از فعل قبيح باشد، پس اسناد ختم و غشاوه به او سبحانه بر سبيل مجاز است بر سبيل مبالغه و تاکيد، بنابراين به يکى از وجوه مأول باشد:
1- اعراض از حق چون متمکن و راسخ شده در قلوب آنان به سبب فرط عناد و انکار، پس گوئيا چنين حالت از صفات خلقى و طبعى ايشان است که مجبولند بر آن.
2- مراد تمثيل حال آنان است به بهائم، چنانچه قلوب آنها خالى از فهم و ادراک و گوش آنها بسته از شنوائى حق و چشم آنها مسدود از بينائى حق است، همچنين اين جماعت هم مانند آنانند به سبب سلب خواص انسانيت.
3- آنکه چون فايده قلب، ادراک حق و ثمره سامعه، شنيدن آيات و نتيجه باصره، ديدن معجزات است بر آنها مترتب نمى‌شود، پس گوئيا اين هر سه عضو از ايشان مسلوب است؛ اين فرمايش تعليل اخبار به ايمان نياوردن آنهاست.
تبصره: آيه شريفه تحذير است از متابعت هواى نفس، و احاديث بسيار در مذمت آن وارد شده:
1- از جمله در کافى از حضرت صادق عليه السّلام: قال احذروا اهوائکم کما تحذرون اعدائکم فليس شي‌ء اعدى للرجال من اتباع اهوائهم و حصائد السنتهم.
فرمود: حذر کنيد هواهاى خود را چنانچه حذر مى‌کنيد دشمنان خود را، پس نيست چيزى دشمنتر براى مردان از پيروى آرزوهاى خود و درو شده‌هاى زبانهاى ايشان «1».
2- کافى باسناده کان ابو عبد اللّه يقول لا تدع النفس و هواها فان هواها فى رداها و ترک النفس و ما تهوى اداها و کف النفس عما تهوى دواها. به سندهاى خود روايت نموده که حضرت صادق مى‌فرمود: وانگذار نفس و هواى آن را، بدرستى که متابعت هواى نفس در پستى است و واگذاشتن نفس و آرزوهاى آن اذيت نفس باشد، و نگهداشتن نفس از آرزوهاى آن دواى آن خواهد بود «2».
«1» اصول کافى، ج 2، باب اتّباع الهوى، ص 335، روايت 1، چاپ 1401 بيروت.
«2» اصول کافى، ج 2، باب اتّباع الهوى، ص 336، روايت 6، چاپ 1401 بيروت.
جلد 12 - صفحه 55
3- اکمال الدين- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: بدرستى که ترسناکترين چيزى که بر امت خود مى‌ترسم هوى و درازى آرزو است، اما پيروى هوى شما را باز دارد از حق، و اما درازى آرزو پس فراموش گرداند آخرت را «1».
تتمه: علامه مجلسى رحمه اللّه فرمايد: ميزان در هواى نفس آنکه هر چه بجا آورد انسان محض شهوت نفسانيه و لذت جسمانيه و مقاصد دنيويه براى دنيا، هر آينه مذموم است، اگرچه زجر نفس باشد، مانند کسى که ترک لذايذ لباس و طعام نمايد براى اشتهار به عبادت و جلب قلوب جهال؛ و آنچه بجا آورد انسان به جهت اطاعت امر الهى و تحصيل رضاى او از مشتهيات نفسانى و شهوات، ممدوح باشد، مثل آنکه بخورد و بياشامد براى تحصيل قوه عبادت خدا و نکاح نمايد براى ولد صالح که مقصود على الحقيقه طلب رضاى الهى باشد، لکن اطاعت نفس بيشتر اوقات منجر به ارتکاب شبهات بلکه محرمات گردد، و البته شخص فطن مراقب خواهد بود. و گاهى اطلاق شود هوى بر اختيار ملت يا طريقه يا رأى که مستند به برهان قطعى، يا دليل از کتاب و سنت نباشد، مانند مذاهب مخالفين و آراء و بدعتهاى آنها که مورد مؤاخذه خواهد بود «2».