تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالُوا ما هِيَ إِلاَّ حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما يُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ «24»
بعد از آن از حال منکران بعث اخبار فرمايد:
وَ قالُوا ما هِيَ: و گفتند اهل عناد و انکار، نيست زندگانى، إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا:
«1» امالى مفيد مجلس 11 روايت 1 ص 93- 92. و سفينة البحار ج 2 ص 728 بنقل از کمال الدين و بحار الانوار ج 70 باب 46 بنقل از امالى طوسى و محاسن و کافى و خصال و امالى مفيد.
«2» سفينة البحار ج 2 ذيل ماده هوى ص 728 بنقل از علامه مجلسى.
جلد 12 - صفحه 56
مگر زندگانى دنيا که در او هستيم، نَمُوتُ وَ نَحْيا: مى‌ميريم و زنده مى‌شويم، يعنى بعضى از ما مى‌ميرند و بعضى از ما متولد شوند، يا اول مرتبه نطفه بى‌روحيم در اصلاب پدران، بعد زندگى يابيم به القاى ارواح، يا مى‌ميريم به نفوس خود و زنده شويم به بقاى اولاد خود، يا قول باطل تناسخ باشد. وَ ما يُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ: و هلاک نمى‌کند ما را مگر مرور زمان، يعنى گردش شبانه‌روز و مرور زمان مؤثر است در هلاک نه آنکه ملک الموت قابض ارواح ما باشد. وَ ما لَهُمْ بِذلِکَ مِنْ عِلْمٍ: و نيست مر ايشان را به اين گفتار بى‌اعتبار دانشى، يعنى اينکه موت و حيات را منحصر دانند در دنيا و نسبت اهلاک را به روزگار دهند، سخنى است که بر آن هيچ دليلى و حجتى ندارد بلکه محض تقليد است و در آن تعقل نمى‌کنند تا عالم شوند به آنکه آثار وجوديه موت و حيات دلالت دارد بر مؤثرى که خالق آنها باشد. إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ:
نيستند ايشان مگر آنکه گمان مى‌برند، يعنى باعث ايشان بر اين اعتقاد باطل فقط گمان است.
در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام در بيان وجوه کفر فرمايد: و اما کفر جحود پس آن انکار ربوبيت، و قول کسانى که گويند نه پروردگارى و نه بهشتى و نه جهنمى، و اين قول صنفى از زنادقه است که آنها را دهريه گويند.
آنانکه گويند (و ما يهلکنا الّا الدّهر) دينى است که وضع کردند براى خود به استحسان بدون تثبيت و تحقيق چيزى خدا فرمايد (إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ). «1» بيان: اگر چنانچه تعقل کنند و عناد و انکار را کنار گذاشته انصاف را مراعات کنند، هر آينه فطرت جبلى و عقل سليم انسانى دلالت نمايد آنها را به آنکه فاعل حوادث، حضرت کردگار است نه روزگار، و لذا حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله فرمود: لا تسبّوا الدّهر فانّ الدّهر هو اللّه «2». يعنى دشنام ندهيد دهر را، زيرا دهر که به معنى حادث کننده حوادث و واقع سازنده وقايع است
«1» اصول کافى، ج 2، باب وجوه الکفر، ص 389، روايت 1، 1401 بيروت.
«2» تفسير نور الثّقلين، ج 5، ص 4، چاپ دار الکتب العلميّه قم.
جلد 12 - صفحه 57
خدا باشد نه دهر، پس فاعل آن را دشنام ندهيد.