تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِي الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِکَ الْخَيْرُ إِنَّکَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ «26»
شأن نزول: مفسرين نقل نموده‌اند: در جنگ احزاب حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امر فرمود تا اطراف مدينه خندقى حفر کنند، و هر چهل گز به ده نفر واگذار شد. «سلمان» گاهى کمک انصار و زمانى مدد مهاجر و آنها را تحريص مى‌کرد. مهاجر گفتند: سلمان از ماست. انصار گفتند: سلمان از
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 53
ماست. «اوس» و «خزرج» نيز گفتند. عاقبت منجر به منازعه شده، آلات و ادوات را انداخته، سلاح پوشيده براى مقابله. حضرت فرمود: اين چه ادعائى است که مى‌کنيد، سلمان نه از شما و نه از ايشان، بلکه از ما اهل بيت مى‌باشد.
راوى گويد: من با سلمان و هشت نفر ديگر، چهل ذرع کنديم، ناگاه سنگى عظيم و سخت پديد آمد که آهن بر آن کارگر نبود. واقعه را خدمت حضرت عرض نموديم، تشريف آورده، تبر آهنى از سلمان گرفته، به قوت سبحانى ضربتى زد. ثلث سنگ شکست، برقى از ميان آهن و سنگ جهيد که از برق آن، کوههاى مدينه روشن و به حد مدائن رسيد، کنگره ايوان کسرى نمودار شد. حضرت تکبير گفت، اصحاب نيز گفتند. به ضرب دوم، ثلث ديگر شکست، نورى درخشان جهيد که قصور يمن ظاهر شد. حضرت و اصحاب تکبير گفتند. به ضرب سوم، ثلث آخر متلاشى شد، لامعه‌اى از آن ظهور نمود که قصور روم به نظر آمد. حضرت و اصحاب تکبير گفتند.
سلمان گفت: يا رسول اللّه امر عجيبى مشاهده نموديم.
فرمود: بلى، به ضرب اول قصور مدائن ظاهر شد. جبرئيل گفت: زود باشد امت تو بر مدائن ظفر يابند. به ضرب دوم قصور يمن ظاهر شد. جبرئيل گفت:
بزودى علم شريعت تو در يمن سايه اندازد. به ضرب سوم قصور روم به نظر آمد جبرئيل گفت: آثار صولت اسلام به روم رسد. اصحاب خرسند، شکر الهى نمودند. معاندين بناى استهزاء را گذاشتند، طعن زدند که عجب کارى است، از ترس مشرکان عرب خندق حفر کنند، با وجود بر اين اصحاب خود را وعده فتح فارس و روم و يمن مى‌دهد؛ آيه شريفه نازل شد: «1» قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ: بگو اى پيغمبر، بارخدايا اى صاحب پادشاهى و متصرف در هر ملک و ملکى که ملک دنيا و آخرت است، يا
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 427
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 54
مالک هر ملک و ملک و مالک، هر نوع و جنس و ملک و هر مالک و ملکى و مملوکى در تحت اقتدار تو مقهورند.
تنبيه: مالک الملک از اسماء خاصه الهى، و بر هيچکس اطلاق نشود نه به حقيقت و نه مجاز.
تفسير لوامع- شخصى حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را مدح نمود: يا مالک الملک و ديّان العرب. پس حضرت نهى فرمود او را که مگو، زيرا خداى تعالى مالک الملک است.
نکته: «مالک الملک» ذکر فرموده نه «مالک الملوک»، براى آنکه ملک عام، و ملک خاص است، و هر ملک، مالک بالاصاله نباشد، چه اغلب به قهر و ظلم و تعدى مسلط شوند به خلاف مالک الملک، چه هر مالک ملک، به ملک خود فى الواقع مالک است، و هر ملک، مالک و متصرف به همه اشياء نباشد؛ خصوصا در ايجاد و اماته و احياء. و نيز همه مالکان و مملوکان در واقع مملوک مالک الملک هستند و از حيطه تصرف او خارج نيستند.
تُؤْتِي الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ: عطا مى‌کنى ملک را به هر که خواهى و مصلحت دانى، وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ: و مى‌ستانى ملک را از هر که خواهى.
تبصره: سيد رضى (رضوان الله عليه) اقوالى در معنى اين آيه ذکر فرموده:
1- عطا مى‌کنى ملک را به بندگان، هر که را خواهى به زيادتى نعمتها از بسيارى اموال و اولاد و احفاد، و ملازم شوند ديگران آنها را از جهت دين تا مادامى که اجابت کنند دعوت تو را و پيروى نمايند فرامين تو را؛ وقتى که عدول کردند از نهج طاعت تو و مفارقت نمودند طريقه تو را، سلب فرمودى از ايشان ملک را، و قرار دادى اموال ايشان را براى غير ايشان.
2- مراد ملک، ظهور دين و غلبه باشد، يعنى روزى مى‌گردانى بسط يد و ظهور امر آنان که پيروى کنند دين تو را و اطاعت نمايند امر تو را؛ پس مقرر فرمودى آنچه در مملکت هر ملکى است از غير مسلمانان را براى مسلمانان.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 55
3- مراد به ملک، پادشاهى باشد، يعنى عطا مى‌کنى پادشاهى را به هر که خواهى مانند طالوت و ذو القرنين؛ و سلب فرمائى از هر که خواهى مانند جبابره و اکاسره.
4- «قاضى» گويد: آنچه خدا عطا فرمايد از ملک، دو قسم باشد:
اول: ملک در دين- مانند نبوت و امامت و شعبات آن. دوم: ملک دنيا- عبارت از آنچه روزى فرمايد خداوند از مباحات مانند اموال عظيمه و نفايس جليله و رأى صايب و خرم و قوت و غير آن؛ و آنکه به کافر و فاسق ندهد، ملک دين است نه دنيا.
5- مراد به ملک، نبوت باشد، يعنى عطا فرمائى نبوت را به هر که خواهى مانند حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و سلب مى‌کنى و باز مى‌دارى از هر که خواهى مانند کسانى که قبل از بعثت آن حضرت توقع داشتند منصب رسالت را.
6- مراد به ملک، امامت باشد، يعنى عطا مى‌کنى امامت را به هر که خواهى، و باز دارى از هر که خواهى، چنانچه فرمايد:
فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْکاً عَظِيماً.
مراد به کتاب، قرآن؛ و مراد به حکمت، سنت؛ و مراد به ملک عظيم، امامت است.
در کتاب کافى عبد الاعلى مولى آل سام روايت کند که: خدمت حضرت صادق عليه السلام عرض کردم: «قل اللّهمّ مالک الملک تؤتى الملک من تشاء و تنزع الملک ممّن تشاء» اليس قد اتى اللّه عزّ و جلّ بنى اميّة الملک قال: ليس حيث تذهب اليه. انّ اللّه عزّ و جلّ اتانا الملک و اخذته بنو اميّة، بمنزلة الرّجل يکون له الثّوب فيأخذه الاخر فليس هو للّذى اخذه «1»: آيا نيست که خداوند
«1» روضه کافى، صفحه 266، حديث 389
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 56
عز و جل داده است بنى اميه را ملک؟ حضرت فرمود: چنين نيست که گفتى، خداوند عز و جل ما را عطا فرموده ملک، و بنى اميه آن را گرفتند و غصب کردند مانند شخصى که جامه‌اى خاصّه او باشد و ديگرى آن را بگيرد؛ پس آن جامه متعلق نيست به آن گيرنده.
تتمه: خيلى جاى تعجب است از جماعتى که گويند: ملک دنيا به امر خدا باشد، به هر که خواهد عنايت فرمايد؛ اما ملک دين که امامت است به دست ما باشد، به هر که مى‌خواهيم مى‌دهيم! و اين غايت بى‌انصافى بلکه مرتبه‌اى از گمراهى است. بنابراين ملک دنيائى امامت، بنابر نص قرآنى که متصف باشد به عظمت در آيه کريمه «وَ آتَيْناهُمْ مُلْکاً عَظِيماً» و ملک آخرتى که متّصف باشد به کبير در آيه «وَ إِذا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيماً وَ مُلْکاً کَبِيراً» هر دو، نامزد حضرت امير المؤمنين و اولاد معصومين آن سرور عليهم السلام است. و آيه «تُؤْتِي الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ» اشاره به اين ملک است، و آيه «تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ» اشاره است به آنکه لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ. «1» وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ: و ارجمند و سر افراز مى‌سازى هر که را خواهى به سبب نور ايمان و معرفت، مانند انبياء و اولياء و مؤمنين، وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ: و خوار و بى‌مقدار مى‌گردانى هر که را خواهى به سبب کفر و گمراهى، مانند کفار و منافقين و معاندين.
تنبيه: مفسرين را در اين آيه شريفه وجوهى است:
1- مراد، اعزاز به سبب ايمان و طاعت، و اذلال به جهت کفر و معاصى است.
2- اعزاز مؤمن، به تعظيم ثنا و مدح در دنيا، و به ثواب عظيم در آخرت؛ و اذلال کافر، در دنيا به کشتن و اسيرى و جزيه، و در آخرت به عذاب اليم و عقاب جحيم.
«1» سوره بقره، آيه 124
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 57
3- مراد عزت، نبوت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امامت آل مطهر آن سرور؛ و مراد ذلت، محرومى دشمنان ايشان از اين منزلت.
4- مراد اعزاز و تعظيم حضرت محمد و آل محمد صلوات اللّه عليهم اجمعين به ذکر و صلوات و بقاى اسماء و آثار ايشان است در عالم، و در آخرت به رفعت منزلت و قبول شفاعت و قرب حضرت عزت؛ و مراد از اذلال، خذلان دشمنان و قطع نسل و آثار ايشان و انهدام شخصيت آنان با کثرت شوکت و ثروت ايشان، از بنى اميه و مروانيه و عباسيه و غير آنها، و در آخرت به ذلت عذاب و شدت عقاب گرفتار باشند.
5- مراد به عزّت، عزّت قناعت و صبر؛ و مراد به ذلت، ذلت حرص و طمع باشد به مصداق فرمايش حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود:
عزّ من قنع و ذلّ من طمع: عزيز شد هر که قناعت يافت؛ و ذليل شد هر که طمع پيدا نمود.
تبصره: در تفسير بصائر- سلطان محمود غزنوى روزى عزيمت زيارت شيخ مقرى که از زهاد عصر بود، رفته، استدعاى فاتحه نمود. همچنان در صف نعال ايستاده، از تفسير «تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ» پرسيده، نکته‌اى خواست. شيخ گفت: روشن‌ترين وجهى در معنى آيه آنکه: تو را با هزار و هفتصد فيل جنگى و پنج هزار فرسخ ولايت و صد هزار سوار مکمل، به خانه همچو من گدائى آورده و در صف انکسار وادار کرده، و مرا با اين گليم کهنه و پاى برهنه، ملک قناعت بخشيد و در صدر عزت جاى داد.
بِيَدِکَ الْخَيْرُ: به قدرت کامله تو است تحصيل همه نيکوئيها و برکتهاى کلّى و جزئى، چه به واسطه باشد چه بى‌واسطه؛ پس جميع آنچه از خداى تعالى صادر شود همه خير باشد، اگرچه به نظر ما ضرر آيد، زيرا تماما به حکمت و مصلحت خواهد بود، و ما را به حقايق و دقايق حکمتهاى سبحانى راه نيست. إِنَّکَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: بدرستى که ذات يگانه تو، بر همه چيز از ايجاد و اعدام و اعاده و تسليط و منع و اعطاء توانا است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 58
تنبيه: بايد دانست که ذات سبحانى، فاعل شرور و قبايح نيست، و صدور آن از ساحت قدس کبريائى اقبح و محال خواهد بود، زيرا وقوع شر در عالم، به حصر عقلى از سه قسم خارج نيست: يا از خدا باشد، يا از خدا و بنده هر دو. يا از بنده.
قسم اول- ممنوع است عقلا، زيرا قبيح است از حضرت ذو الجلال که فاعل شر و قبيح باشد، و بنده را به آن معاقب سازد.
قسم دوم- البته موجب ظلم خواهد بود که خداى تعالى با بنده شراکت فرمايد در فعل، و لکن بنده را معذب فرمايد، تعالى اللّه عن ذلک علوّا کبيرا.
پس باقى ماند قسم سوم که بندگان، فاعل شر و قبيح باشند، که به سوء اختيار، شر و قبيح را مرتکب شوند به قوه الهيه؛ و اعطاى قوه از جانب خدا، موجب سلب نسبت فعل از بنده نشود، زيرا در بکار بردن آن قوه در خير و شر و طاعت و معصيت، بندگان مختارند. پس از اين مقدمه، نکته اختصاص خير، در آيه شريفه محقق گرديد.