اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
تُولِج‌ُ اللَّيل‌َ فِي النَّهارِ وَ تُولِج‌ُ النَّهارَ فِي اللَّيل‌ِ وَ تُخرِج‌ُ الحَي‌َّ مِن‌َ المَيِّت‌ِ وَ تُخرِج‌ُ المَيِّت‌َ مِن‌َ الحَي‌ِّ وَ تَرزُق‌ُ مَن تَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ «27»
داخل ميکني شب را در روز و داخل ميکني روز را در شب و خارج ميکني زنده را از مرده و خارج ميکني مرده را از زنده و روزي ميدهي هر که را بخواهي بدون حساب.
تُولِج‌ُ اللَّيل‌َ فِي النَّهارِ وَ تُولِج‌ُ النَّهارَ فِي اللَّيل‌ِ بعضي تفسير کردند بزياده نهار بر ليل و بر عکس بحسب الفصول در بهار و زمستان و بعضي گفتند بتعاقب شب و روز لکن اينکه دو تفسير با کلمه ايلاج مناسبت ندارد زيرا ايلاج بمعني دخول شي‌ء است در شيئي آخر چنانچه ميفرمايد حَتّي يَلِج‌َ الجَمَل‌ُ فِي سَم‌ِّ الخِياطِ اعراف آيه 38، بلکه مراد ظاهرا اينکه باشد که در عين حالي که روز است شب است و در عين حالي که شب است روز است و هر کدام داخل در ديگري است و اينکه بنا بر حرکت زمين بحرکت وضعيّه در صفحه کره زمين هر دقيقه و آني هم روز است هم شب، هم صبح است هم عصر، هم ظهر است هم نصف شب، تمام دقائق روز و اجزاء روز و اجزاء شب در آن واحد موجود است چنانچه بنا بر حرکت انتقالي زمين در تمام حالات تمام فصول از شتاء و صيف و ربيع و خريف موجود است و اينکه از قدرت کامله حضرت ربوبي است که بترتيب مرتب اوضاع منظومه شمسي را در تحت نظام که خردلي تخلّف ناپذير است در آورده و از براي اينکه نظائر بسيار است که در هر زماني از طفل تازه متولّد شده تا پير متجاوز از صد سال در عالم موجود است از فقير ناچيز صرف تا غني مليارد
جلد 3 - صفحه 161
از صحيح و سقيم، از قوي و ضعيف بمراتب صحّت و مرض و قوّت و ضعف، از طبيعي لا مذهب تا معصوم پاک، از سياه و سفيد، از صبيح المنظر تا کريه المنظر، از تام الخلقه و ناقص الخلقة، از حکيم دانشمند تا جاهل نفهم، از اعلا مراتب سخاوت و شجاعت و ساير کمالات اخلاقي تا ادني مراتب بخل و جبن و سائر ذمائم اخلاقي و هکذا بقدرت کامله خود ايجاد فرموده و اعجب از همه اينها که مطابق نظام جملي عالم تماما موافق حکمت و طبق مصلحت است و ذرّه‌اي بر خلاف حکمت و مصلحت نيست تُخرِج‌ُ الحَي‌َّ مِن‌َ المَيِّت‌ِ وَ تُخرِج‌ُ المَيِّت‌َ مِن‌َ الحَي‌ِّ حي‌ّ عبارت از موجود زنده است يعني صاحب روح و ميّت موجود بي روح است و در مقام خود گفته‌ايم که الفاظ موضوع براي معاني عامّه هستند.
حيات يک معني عامّي دارد که اطلاق بر ذات اقدس حق ميشود اللّه‌ُ لا إِله‌َ إِلّا هُوَ الحَي‌ُّ القَيُّوم‌ُ که عبارت از حيات ذاتي باشد که منتزع از علم و قدرت است و اطلاق بر مادة المواد هيولاي صرفه که مجرّد قابليّة افاضه صورت است حتّي صورت اتمي و بينهما متوسطات.
و در مقابل آن موت که عبارت از عدم الحيوة است و اينکه هم معني جامعي دارد که عدم صرف باشد از ممتنع الوجود که عدم ذاتي اوست و قابليّت وجود ندارد چون تناقض است مثل شريک باري يا اجتماع نقيضين يا ارتفاع نقيضين يا ساير محالات که برگشتن بهمين اجتماع نقيضين و ارتفاع آنها است، و ماهيّات ممکنه که في حدّ نفسها معدوم لکن قابليّة وجود دارند چنانچه گفتند الممکن في حدّ ذاته ان يکون ليس و له من علّنه ان يکون ايس.
و لفظ روح هم معني عامّي دارد: روح جمادي نباتي، حيواني انساني، ملکوتي ايماني تا روح مجرّد صرف که عبارت از عالم عقول و مجرّدات باشد که خالي از ماده و صورت باشد.
جلد 3 - صفحه 162
و نکته ديگر آنکه حيات و موت امريست اضافي ممکن است شيئي بالنسبة بشيئي ديگر حي‌ّ باشد و نسبت بشيئي آخر ميّت باشد مثلا ممکنات نسبت بمحالات حي‌ّ است چون قابليت وجود دارد و محال ندارد، و هکذا مادة المواد نسبت بذات ممکن که ليس صرف است حي‌ّ است چون موجودي است که قابليّة افاضه صورت دارد و لو بدون صورت تحقّق پيدا نميکند که گفتند شيئيّت شيئي بصورت است نه بماده (الشي‌ء ما لم يتشخّص لم يوجد).
هيولا در بقاء محتاج صورت || تشخّص کرد صورت را گرفتار
پس از اينکه بيان بخوبي روشن ميشود تُخرِج‌ُ الحَي‌َّ مِن‌َ المَيِّت‌ِ که ماهيّات ممکنه را از نيستي لباس هستي ميپوشاند و ايجاد ميفرمايد، هيولا را لباس صورت افاضه ميکند، جمادات را صورت نباتي ميبخشد، حيوانات را از نباتات اخراج ميکند، انسان را از تطوّرات منويّة و مضغيّة و عظاميّة و لحميّة و حيوانيّت بمقام انسانيّت ميرساند، انسان را از ظلمات جهل بنورانيّت علم ميکشاند، کافر را بايمان هدايت ميکند، متخلّق باخلاق رذيله را متّصف بملکات حسنه ميفرمايد و هکذا در سير ترقّي و تعالي سير ميدهد.
و تُخرِج‌ُ المَيِّت‌َ مِن‌َ الحَي‌ِّ سير در درکات تنزّل از هستي بنيستي، از ايمان بکفر، از انسانيّت بجماديّت مِنها خَلَقناکُم وَ فِيها نُعِيدُکُم وَ مِنها نُخرِجُکُم تارَةً أُخري سوره طه آيه 57، يا أَيُّهَا النّاس‌ُ إِن کُنتُم فِي رَيب‌ٍ مِن‌َ البَعث‌ِ فَإِنّا خَلَقناکُم مِن تُراب‌ٍ، ثُم‌َّ مِن نُطفَةٍ ثُم‌َّ مِن عَلَقَةٍ ثُم‌َّ مِن مُضغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّن‌َ لَکُم وَ نُقِرُّ فِي الأَرحام‌ِ ما نَشاءُ إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي ثُم‌َّ نُخرِجُکُم طِفلًا ثُم‌َّ لِتَبلُغُوا أَشُدَّکُم وَ مِنکُم مَن يُتَوَفّي وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إِلي أَرذَل‌ِ العُمُرِ الاية سوره حج‌ّ آيه 5.
و از همين بيان مفاد اخبار هم دست ميآيد، در برهان از إبن بابويه (ره) نقل ميکند که گفت
سئل الحسن بن علي بن محمّد عن الموت قال هو التصديق بما لا يکون
جلد 3 - صفحه 163
حدّثني ابي عن ابيه عن جدّه الصادق عليه السّلام قال ان‌ّ المؤمن اذا مات لم يکن ميّتا.
و ان‌ّ الميّت هو الکافر ان‌ّ اللّه عزّ و جل‌ّ يقول يخرج الحي‌ّ من الميّت و يخرج الميّت من الحي‌ّ يعني المؤمن من الکافر و الکافر من المؤمن.
و در مجمع ميگويد
و قيل ان معناه تخرج المؤمن من الکافر و الکافر من المؤمن عن الحسن و روي ذلک عن ابي جعفر عليه السّلام و ابي عبد اللّه عليه السّلام
وَ تَرزُق‌ُ مَن تَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ در مجلّد اول در معناي وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ صفحه 210 گفتيم که رزق معناي عامّي دارد چنانچه در مقام دعا مي‌گوييم اللهم‌ّ ارزقني عقلا کاملا و لبّا راجحا و علما نافعا و مالا کثيرا و جاها عظيما و ولدا صالحا و ايمانا ثابتا و خير الدنيا و الاخرة و حيات طيّبة و شفاعة مقبولة و عملا صالحا و حج‌ّ بيتک الحرام و زيارة قبر نبيّک و الأئمة عليهم السلام و الدفن في جوارهم و الحشر معهم الي غير ذلک تمام اينها صدق رزق ميکند و خداوند بهر که هر چه قابل باشد اعطاء ميفرمايد در دنيا و آخرت.
و از همين بيان مفاد کلمه بغير حساب خوب ظاهر ميشود چون نعم الهي غير محصور است و غير متناهي وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَت‌َ اللّه‌ِ لا تُحصُوها ابراهيم آيه 37 و نحل آيه 18، ويژه اگر نعم اخرويّه دائميّه که از براي اهل ايمان است و فناء و زوال ندارد منظّم نمائيم و شايد کلمه مَن تَشاءُ اشاره بهمين باشد که رزق بدون حساب نسبت بتمام مرزوقين نيست بلکه خاص مؤمنين است در عالم آخرت که مورد مشيّت الهي است.
164