تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْ‌ءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَ يُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ «28»
شأن نزول: «ابن عباس» نقل نموده: جمعى از انصار با گروهى از کفار طرح دوستى افکنده، با آنها عقد موالات و مؤاخات در ميان آوردند؛ و هر چه عبد اللّه بن جبير ايشان را منع نمود فايده نبخشيد؛ آيه شريفه نازل شد: «3» لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِينَ أَوْلِياءَ: بايد فرانگيرند کسانى که ايمان آورده‌اند به خدا و پيغمبر و قرآن، کافران را دوستان و متوليان امور خود، مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ: از غير مؤمنان، يعنى دوست مؤمن نبايد غير مؤمن باشد. پس شايسته و سزاوار و جايز نيست که مؤمنان، مصاحبت و دوستى و
«1» تفسير منهج الصادقين، جلد دوّم، صفحه 200
«2» اصول کافى، کتاب فضل القرآن، جلد 2، صفحه 620، حديث دوم (با اندکى تفاوت)
«3» تفسير الدّر المنثور، جلد 2، صفحه 16
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 62
موالات با کفار نمايند. وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِکَ: و هر که بجا آورد اين موالات و دوستى با کفار را، فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْ‌ءٍ: پس نيست آن کس از ولايت خدا در چيزى، يعنى بهره‌اى ندارد از دوستى خدا، و خارج شده از ولايت الهى، به جهت آنکه دوستى خدا و دوستى دشمنان خدا يعنى کفار، با هم جمع نشود، زيرا اجتماع ضدين محال است.
تبصره: چون آيات قرآنى، عبرت به عموم لفظ است نه خصوص سبب، بنابراين شامل باشد تمام مؤمنين را تا انقراض عالم، که نهى فرمايد ايشان را از موالات و مصاحبت و مصادقت با کفار، زيرا اصل بزرگ در ايمان، دوستى خدا است، و آن لازمه دارد دشمنى با کفار را؛ و حضرت صادق عليه السّلام فرمود:
من احبّ کافرا فقد ابغض اللّه، و من ابغض کافرا فقد احبّ اللّه. ثمّ قال صديق عدوّ اللّه عدوّ اللّه. «1» هر که دوست دارد کافر را، پس بتحقيق دشمن دارد خدا را؛ و هر که دشمن دارد کافر را، پس بتحقيق دوست دارد خدا را؛ پس فرمود: دوست دشمن خدا، دشمن خدا باشد.
بنابراين مودت و معاونت و نصرت کفار ممنوع است، چه به دل باشد يا به زبان، و چه به مال باشد يا به ابدان. و آيه شريفه تهديد عظيمى است نسبت به مواليان کفار.
إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً: مگر آنکه بترسيد از ضرر آنها آن چيزى که واجب باشد اتفاقا پرهيز نمودن از آن، يا بترسيد از ضرر ايشان، ترسيدنى؛ در اين صورت جايز است که با آنها اظهار دوستى کنيد مشروط بر آنکه نفس تو مطمئن باشد به دشمنى او و ترسان از ضرر جانى و مالى و عرضى بوده باشى که پس از رفع خوف ضرر، باز همان دشمنى سابقه را با آنها داشته باشى. وَ يُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ: و مى‌ترساند شما را خدا به عقاب خود، و تهديد فرمايد نقمت و سخط
«1» سفينة البحار، جلد اوّل، صفحه 198 (بنقل از بحار الانوار، جلد 69، صفحه 280)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 63
خود را در ارتکاب مناهى که از جمله آن موالات با کفار است. اراده فرموده به اين اختصاص، ترسانيدن مؤمنين را از عقابى که وارد شود از جانب او سبحانه، نه عقابى که جارى گردد بر دست مخلوقات از اين جهت؛ و البته عقاب صادره از محض قهاريّت الهى، به نهايتى شديدتر و سخت‌تر باشد که به وصف در نيايد. يا معنى آيه آنکه: مى‌ترساند شما را از سطوت و غضب خود، يا مى‌ترساند شما را از ذات احديت خود. در اين آيه شريفه تهديد عظيمى باشد در ارتکاب معاصى، خصوصا موالات با دشمنان خدا و پيغمبر و دين و قرآن. وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ: و بسوى حکم خدا و جزاى الهى است بازگشت همه خلايق، و تمام بندگان را بر وفق اعمال و به عدل پاداش خواهد داد از خير و شر و طاعت و معصيت.
تنبيه: تقيه در هر موضعى است که مظنه خوف ضرر نفس يا مال باشد، و در محل خود واجب است.
«شيخ صدوق» رضوان اللّه عليه در اعتقادات خود فرموده: تقيه واجب است، و هر که آن را ترک کند چنان است که ترک نماز نموده. و رفع آن جايز نيست تا به ظهور حضرت ولى عصر عجل اللّه فرجه، و تارک آن از طريقه اماميه، بلکه از دين خارج باشد.
احاديث در تقيه بسيار است، از جمله:
1- اکمال الدين صدوق (رحمه الله) از حضرت رضا عليه السّلام: قال:
لا دين لمن لا ورع له و لا ايمان لمن لا تقيّة له، انّ اکرمکم عند اللّه عزّ و جلّ اعملکم بالتّقيّة قبل خروج قائمنا. «1» فرمود: حقيقت دين نيست براى کسى که پرهيزکار نباشد، و ايمان کامل نيست براى کسى که تقيه ندارد. بدرستى که گرامى‌ترين شما نزد خداوند عزّ و جلّ، عاملترين شما باشد به تقيه پيش از خروج
«1» اکمال الدين، جزء دوّم، باب 35، صفحه 370، حديث پنجم- بحار الانوار، جلد 75، باب 87 صفحه 395، حديث 16
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 64
قائم (عجل اللّه فرجه).
2- قال الصادق عليه السّلام: لو قلت انّ تارک التّقيّة کتارک الصّلوة لکنت صادقا و التّقيّة فى کلّ شى‌ء حتّى يبلغ الدّم، فاذا بلغ الدّم فلا تقيّة. «1» فرمود حضرت صادق عليه السّلام: اگر گويم ترک کننده تقيه مانند تارک نماز است، هر آينه راستگو باشم؛ و تقيه در هر چيزى باشد تا برسد بجائى که خون شخص ريخته شود، در آن زمان تقيه نباشد.
3- «در منهج»- مروى است شخصى خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد، عرض کرد: يا رسول اللّه به فرياد من برس که به هلاکت و شقاوت گرفتار شدم. فرمود: از تو چه صادر شده؟ گفت: کفار قريش مرا گرفتند و عذاب مى‌کردند تا نسبت به حضرت تو ناسزا گويم، من بى‌طاقت شده، آنکه آنها خواستند به زبان من جارى شد. فرمود: تو چگونه بودى؟
گفت: بسيار از آن کاره بودم. فرمود: اگر بار ديگر مثل اين حال بر تو واقع شود، بگو و در دل کاره باش.
4- در «احتجاج»- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام به يونانى فرمايد:
امر مى‌کنم تو را به استعمال تقيه در دين خود، زيرا خدا فرموده:
لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِينَ أَوْلِياءَ (الآيه). بر تو باد، پس بر تو باد عمل به تقيه، و بترسى از ترک آن، و حذر کن از آنکه متعرض به هلاک شوى به ترک تقيه‌اى که امر نمودم؛ اگر تارک شوى، موجب ريختن خون خود و خون برادران دينى مى‌گردى. معرض زوال نعمت خود و برادران دينى شوى و ايشان را ذليل دشمنان خدا مى‌سازى، و حال آنکه خدا تو را به اعزاز آنها امر فرموده. «2» تبصره: احکام تقيّه، به اعتبار اشخاص و ازمنه و امکنه و حالات مختلف شود؛ چنانچه به سفر و حضر، عسر و يسر، و صحت و سقم، احکام يک شخص
«1» سفينة البحار، جلد 2، صفحه 680- بحار الانوار، جلد 75، باب 87، صفحه 421، حديث 79
«2» تفسير صافى، جلد اوّل،
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 65
تغيير نمايد. بنابراين صلح حضرت امام حسن و اقدام حضرت سيد الشهداء عليهما السلام بر عاقل بصير مخفى نيست، و همچنين رفتار ائمه عليهم السلام.
«علامه مجلسى» (رحمه الله) فرمايد: در ازمنه آباء و اولاد ائمه عليهم السلام، دين باطل نشده بود به خلاف زمان حضرت سيد الشهداء عليه السّلام زيرا به تسلّط بنى اميه از دين و آئين باقى نمانده بود، مگر اسم و رسم؛ و اگر حضرت اقدام نمى‌نمود، اين رسم و رسم هم زايل و باطل، و بکلى دين محو مى‌گرديد؛ لهذا واجب گرديد بر آن حضرت که جان شريف خود را فداى دين نمايد تا اشاعه و آثار آن تا قيامت بالتفصيل باقى بماند.
«سيد مرتضى علم الهدى» در کتاب شافى فرمايد: اهل کوفه، همه اعيان و ارکان آن، به سوگند چندين هزار طومار مکرر به آن حضرت فرستادند که ما هادى نداريم و دين جدّت از دست رفت، دعواى ما و شما روز قيامت نزد خدا باشد اگر نيامدى. پس حضرت براى اتمام حجت با جان و مال و آل خود به کوفه آمد. چون غدر و مکر آنها را ملاحظه فرمود، لا جرم اقدام در دفاع کفار برآمده تا فايز به رضوان الهى گرديد و کفار مستحق لعن ابدى گرديده و حق از باطل مميز شد.