تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْکُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَکُمْ ثُمَّ لا يَکُونُوا أَمْثالَکُمْ (38)
ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ: آگاه باشيد اى گروه مخاطبان، شما آن کسانى هستيد که، تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا: خوانده شده‌ايد براى آنکه نفقه کنيد، فِي سَبِيلِ اللَّهِ: در راه خدا، يعنى مأمور شده‌ايد به اينکه زکات مال بدهيد و مال خود را در راه دين خدا صرف نمائيد، فَمِنْکُمْ مَنْ يَبْخَلُ: پس بعضى از شما کسى است که بخل
جلد 12 - صفحه 135
مى‌کند به زکات يا نفقه جهاد يا مطلق حقوق، وَ مَنْ يَبْخَلْ: و هر [که] بخيلى کند به انفاق در راه خدا، فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ: پس جز اين نيست که بخل نمايد از نفس خود، يعنى نفع انفاق را از نفس خود منع مى‌کند، يعنى نفع انفاق که مثوبت عظيمه است از خود محروم مى‌سازد. نزد بعضى معنى آيه آنست که بخل بخيل از جانب نفس او باشد و نفس اماره او مانع اعطاى او مى‌شود، پس داعى بخل بخيل نفس او باشد نه غير آن.
در امالى- ابن بابويه رحمه اللّه روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام: قال عجبت لمن يبخل بالدنيا و هى مقبلة عليه او يبخل بها و هى مدبرة عنه فلا الإنفاق مع الاقبال يضره و لا الإمساک مع الادبار ينفعه «1». فرمود: عجب دارم براى کسى که بخل کند به دنيا و حال آنکه رو کرده باشد بر او، يا بخل نمايد و حال آنکه پشت کرده باشد از او، پس نه انفاق با اقبال ضرر رساند او را و نه امساک با ادبار نفع بخشد او را.
وَ اللَّهُ الْغَنِيُ: و خدا بى‌نياز است از تمامى مخلوقات و از صدقات واجبه و مستحبه شما، وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ: و شما محتاجانيد به او از وجود و بقا و آنچه نزد اوست از غفران گناهان و اعطاى نعم عظيمه و فوايد جسيمه و درجات عاليه و مراتب غاليه، پس چرا انفاق نمى‌کنيد تا در مقابل آن ثواب جزيل را دريابيد، چنانچه يکى را به ده و به اضعاف مضاعف. وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا: و اگر روى برگردانيد و تکبر کنيد از آنچه مأمور شده‌ايد از ايمان و انفاق و ساير احکام، يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَکُمْ: بدل فرمايد خدا گروه ديگر را که غير از شما باشند، يعنى شما را معدوم کند و جماعتى ديگر را به عوض شما موجود سازد، ثُمَّ لا يَکُونُوا أَمْثالَکُمْ: پس نباشند آن جماعت مانند شما بلکه فرمانبردارتر باشند از شما در امتثال امور مذکوره.
بيان: در اين جماعت اقوالى است:
1- ملائکه.
«1» سفينة البحار ج 1 (ذيل بخل) ص 60 بنقل از امالى.
جلد 12 - صفحه 136
2- بنى کنده که از قبايل يمن هستند.
3- انصارند.
4- ابو درداء اين آيه قرائت بعد گفت: ابشروا يا بنى فروح.
5- مراد عجم و فارس هستند، چنانچه نفس الرحمن- حاجى نورى رضوان اللّه عليه روايت نموده که رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله اين آيه تلاوت (وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَکُمْ ...) اصحاب عرض کردند: کيستند اينها که اگر ما پشت کنيم بدل ما شوند و مثل ما نباشند؟ پس حضرت دست به شانه سلمان زد و فرمود: هذا و قومه و لو کان الدين عند الثريا لتناوله رجال من الفرس. يعنى سلمان و قوم او باشند، و اگر دين در ثريا باشد هر آينه برسند آن را مردانى از فارس «1».
زمخشرى در ربيع الابرار از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روايت نموده فرمود: للّه من عباده خيرتان فخيرته من العرب قريش و من العجم فارس «2». يعنى براى خدا از بندگان او دو برگزيده‌اند: از عرب، قريش؛ و از عجم، فارس باشد.
و حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: لو نزل القران على العجم ما امنت به العرب و قد نزل على العرب فامنت به العجم «3». يعنى اگر قرآن نازل شده بود بر عجم، ايمان نمى‌آوردند به او عرب؛ و بتحقيق نازل شد بر عرب، پس ايمان آوردند به آن عجم.
تنبيه: اين احاديث دال است بر فضيلت عجم، لکن نه مطلقا بلکه مشروط است به ايمان و تقوى که سلمان رضوان اللّه عليه معرّف آنست.
در کتاب اختصاص شيخ مفيد رضوان اللّه عليه: بدرستى که سلمان محمدى رضوان الله عليه داخل شد مسجد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله را روزى، پس تعظيم نمودند او را و مقدم داشتند او را و به صدر مجلس مکان دادند به جهت تجليل حق او و تعظيم پير مردى او و اختصاص او به حضرت پيغمبر، پس داخل
«1» نفس الرحمان فى فضائل سلمان، (چ قم) ص 31- 30 (باب دوم). و نيز مجمع البيان ج 5، ص 108.
«2» همان مدرک ص 31 بنقل از ربيع الابرار زمخشرى.
«3» نفس الرحمان (چ قم) ص 30 (باب دوم فضائل العجم)
جلد 12 - صفحه 137
شد عمرو نظر نمود و گفت: کيست اين عجمى که مصدر واقع شده ما بين عرب؟ پس حضرت بمنبر بالا رفته خطبه‌اى انشاء نمود:
فقال ان الناس من عهد ادم الى يومنا هذا مثل اسنان المشط لا فضل للعربى على الاعجمى و لا الاحمر على الاسود الا بالتقوى سلمان بحر لا ينزف و کنز لا ينفد سلمان منا اهل البيت سلسل يمنح الحکمة و يؤتى البرهان «1». فرمود: مردم از زمان آدم عليه السّلام تا زمان ما مانند دندانه شانه هستند (از جهت تساوى) فضيلتى نيست براى عربى بر عجمى و نه سرخ پوست بر سياه پوست مگر به تقوى، سلمان دريائى است از علم که خشک نگردد و گنجى است از دانش که تمام نشود، سلمان از ما اهل بيت است، سلسبيلى است که عطا شده است حکمت و داده شده است برهان.
تتمه: در مجمع- طبرسى رحمه اللّه از حضرت باقر عليه السّلام قال ان تتولّوا يا معشر العرب يستبدل قوما غيرکم، يعنى الموالى «2». فرمود: اگر اعراض نمائيد اى گروه عرب از ايمان، استبدال نمايد خدا گروهى را که غير شما باشند يعنى محبان و مواليان اهل البيت.
از حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: قد و اللّه ابدل بهم خيرا منهم الموالى «3»: بتحقيق به خدا قسم که بدل کرد بديشان بهترين از ايشان که موالى و شيعيان اهل بيت مى‌باشد.
«1» الاختصاص (جامعه مدرسين- قم) ص 341 و ظاهرا سلسل نام سلمان است.
«2» مجمع البيان، ج 5 ص 108.
«3» مجمع البيان، ج 5 ص 108.
جلد 12 - صفحه 138
ج12، ص139
سوره چهل و هشتم (فتح)
اين سوره مبارکه مدنى است.
عدد آيات: بيست و نه آيه.
عدد کلمات: پانصد و شصت کلمه.
عدد حروف: دو هزار و چهار صد و سى و هشت حرف.
ثواب تلاوت: ثواب الاعمال- ابن بابويه رحمه اللّه از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده فرمود: حصنوا اموالکم و نسائکم و ما ملکت ايمانکم من التلف بقرائة انا فتحنا لک فتحا مبينا «1»: قلعه کنيد مال و زنان و آنچه داريد و در تصرف شماست به قرائت سوره انا فتحنا.
و بدانيد هر که بر قرائت اين سوره مداومت نمايد، منادى ندا کند بر وجهى که همه اهل عرصات بشنوند که اى بنده، تو از جمله بندگان خالص منى، پس به ملائکه امر فرمايد او را به بندگان خالص و صالح ملحق سازيد و در بهشت نعيم ساکن گردانيد و او را از شراب رحيق که به کافور مختوم باشد بچشانيد (با تذکرات سابقه).
«1» ثواب الاعمال (بيروت، 1403 ق)، ص 144.
جلد 12 - صفحه 140
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم