تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْکَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً أُولئِکَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ «16»
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْکَ: و بعضى از منافقين کسانيند که گوش فرا مى‌دارند بسوى تو، يعنى به خطبه تو در روز جمعه و غير آن، حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ: تا زمانى که بيرون روند از نزد تو، قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ: گويند مر آنان را که داده شده‌اند علم شريعت و فهم و فطانت، يعنى کسانى که به توفيق الهى علم توحيد و نبوت و معارف دارا شدند از صحابه اخيار مانند عبد الله بن مسعود و امثال او. ابن عباس گويد: من هم از کسانى هستم که منافقان مى‌پرسيدند: پيغمبر در اين وقت چه گفت و فايده آن را درنيافتيم «1».
«1» تفسير منهج الصّادقين، ج 8، ص 345، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 12 - صفحه 114
اصبغ بن نباته از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که فرمود: ما هميشه نزديک پيغمبر بوديم تا از وحى به ما اخبار مى‌فرمود، ما آن را خوب در گوش خود نگاه مى‌داشتيم و چون از نزد حضرت مى‌آمديم منافقان به جهت اعلان به عدم توجه و شنيدن وحى و استهانت آن مى‌گفتند (ماذا قال انفا) «1».
أُولئِکَ الَّذِينَ: آن گروه آنانند که به جهت فرط عناد و انکار، طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ: مهر نهاد خدا بر دلهاى آنان بسوء اختيار ايشان کفر را، وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ: و پيروى کردند هواها و آرزوهاى نفس خود را، و بدين سبب تهاون کنند به کلام سيد انبياء.
تبصره: اين مطلب مبرهن شده که حق تعالى منزه از فعل قبيح و مبرا از نقص و عيب باشد، بنابراين اسناد طبع به خدا بر سبيل مجاز است به جهت مبالغه و تأکيد؛ و معنى آيه به يکى از وجوه مأول شود: 1- آنکه وضع علامت نفاق و شک نموده در قلوب آنان تا به آن علامت ملائکه علم به نفاق آنها پيدا نموده ايشان را لعنت کنند. 2- اعراض از حق چون راسخ شده در قلوب آنان به سبب فرط عناد و انکار، پس گوئيا اين حالت از صفات طبعى ايشان است که مجبولند بر آن. 3- تمثيل حال آنهاست به بهائم، چنانچه قلوب بهائم خالى از ادراک و فهم باشد همچنين اين جماعت هم عدم تعقل ثمره قلب از ايشان منتفى و بسوء اختيار طبع گرديده.