سوره محمد، آیه ۱۶ · جزء ۲۶ · صفحه ۵۰۸
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَا ذَا قَالَ آنِفاً أُولٰئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ
گروهی از آنان به سخنانت گوش فرامیدهند، امّا هنگامی که از نزد تو خارج میشوند به کسانی که علم و دانش به آنان بخشیده شده (از روی استهزا) میگویند: «(این مرد) الان چه گفت؟!» آنها کسانی هستند که خداوند بر دلهایشان مُهر نهاده و از هوای نفسشان پیروی کردهاند (از این رو چیزی نمیفهمند)!
معنی کلمات و عبارات
«مَن یَسْتَمِعُ»: مراد منافقانی است که در آیه از آنان سخن میرود. «الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ»: مراد علمای صحابه کرام، از قبیل: ابنعباس و ابن مسعود است. «هذَا ...»: مراد محمد است. «آنِفاً»: چند لحظه پیش. اکنون. «طَبَعَ اللهُ عَلی قُلُوبِهِمْ»: (نگا: توبه / ، نحل / .
نزول
سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- هجرت پیامبر از مکه به مدینهمرتبط با نزول
۱ هجرت · مکه - مدینه - اجازه جهاد دفاعیمرتبط با نزول
13 بعثت · مدینه - جنگ بدرمرتبط با نزول
۲ هجرت · بدر - پیمان برادری میان مهاجران و انصار
13 بعثت · مدینه - اختفا در غار ثور هنگام هجرت
13 بعثت · غار ثور، نزدیک مکه - تدوین پیماننامه مدینه
13 بعثت · مدینه - نخستین نماز جمعه در رانونا
13 بعثت · بنی سالم / مدینه - بنای مسجد قبا
13 بعثت · قبا، نزدیک مدینه - پیمان دوم عقبه
13 بعثت · عقبه، منی
نکات آیه
۱- حضور برخى از کافران، در مجلس پیامبر(ص)، براى استماع وحى و سخنان آن حضرت «و منهم من یستمع إلیک »
ضمیر «منهم» به کافران بازمى گردد که در آیات پیشین نامشان به میان آمده است (والذین کفروا یتمتّعون).
۲- فراهم بودن زمینه هاى حضور آزادانه کافران در مجلس پیامبر(ص)، براى استماع وحى «و منهم من یستمع إلیک حتّى إذا خرجوا من عندک »
۳- استهزاى کافران نسبت به وحى و سخنان پیامبر(ص)، در پى خارج شدن از محضر آن حضرت «حتّى إذا خرجوا من عندک قالوا ... ماذا قال ءانفًا»
پرسش «ماذا قال آنفاً» از روى توهین و استهزا بوده است.
۴- حضور کافران، در مجلس پیامبر(ص)، حضورى صورى با اهدافى توطئه آمیز* «و منهم من یستمع ... قالوا للذین أوتوا العلم ماذا قال ءانفًا»
خداوند در این آیه، حالت پرسشگرى کافران (ماذا قال آنفاً) را مورد سرزنش و توبیخ قرار داده است. این توبیخ، از آن جهت بوده است که در پرسش آنان، نوعى توطئه و سعى در سست کردن ایمان دیگران، نهفته بود.
۵- افشاى حرکت هاى مرموز کافران و منافقان، از سوى خداوند براى پیامبر(ص) «و منهم من یستمع إلیک حتّى إذا خرجوا من عندک»
خطاب آیه شریفه به پیامبر(ص) است و ضمیر «منهم» ممکن است به کافران بازگردد که در آیات پیشین یاد شده اند و نیز ممکن است باتوجه به محتواى آیه - که نوعى حرکت نفاق آمیز را بیان داشته - به منافقان بازگردد.
۶- کفر، مانع درک و پذیرش حق، حتى از زبان پیامبر(ص) «یستمع إلیک حتّى إذا خرجوا من عندک قالوا ... ماذا قال ءانفًا»
«ماذا قال...» ممکن است پرسش حقیقى باشد و ناتوانى کافران از فهم کلام وحى را برساند.
۷- وجود شخصیت هاى شناخته شده، عالم و آگاه به مفاهیم وحى در میان اصحاب پیامبر(ص) «قالوا للذین أوتوا العلم»
مى توان گفت: «الذین أوتوا العلم» بر همه مؤمنان اطلاق نشده است; بلکه نظر به افراد خاصى دارد که از جهت علمى، متمایز با دیگران بوده اند و گویندگان «ماذا قال آنفاً» به خاطر همین تشخّص و ویژگى، به آنان مراجعه مى کرده اند.
۸- عدم درک کافران نسبت به وحى و سخنان پیامبر(ص)، ناشى از هواپرستى و تیرگى قلب آنان «قالوا ... ماذا قال ... أولئک الذین طبع اللّه على قلوبهم و اتّبعوا أهواءهم»
بنابر این که تعبیر «طبع اللّه على قلوبهم» به عنوان علت «یستمع إلیک ... قالوا ... ماذا قال آنفاً» یاد شده باشد - و نه معلول آن - برداشت بالا استفاده مى شود.
۹- هواپرستى و ناتوانى از درک حقایق معنوى، دو عنصر به هم پیوسته «طبع اللّه على قلوبهم و اتّبعوا أهواءهم»
عطف دو جمله، ارتباط و پیوستگى تنگاتنگ میان محتواى آن دو را مى رساند.
۱۰- منافقان، در زمره کافران و گرفتار عذابى همانند آنان «و منهم من یستمع إلیک حتّى إذا خرجوا من عندک قالوا ... ماذا قال»
چنانچه ضمیر «منهم» به «من هو خالد ...» بازگردد و مراد از آن در «من یستمع ...» - به قرینه محتواى آیه - منافقان باشد، مى توان گفت: منافقان فرجامى همانند کافران خواهند داشت.
۱۱- هواپرستى، مانع درک حقایق وحى و عامل مهر شدن قلب انسان به اراده خداوند* «أولئک الذین طبع اللّه على قلوبهم واتّبعوا أهواءهم»
جمله «واتّبعوا أهوائهم» مى تواند بیانگر علت «طبع اللّه ...» باشد; چه این که «طبع اللّه» مى تواند بیانگر علت ناتوانى کافران و منافقان از درک پیام وحى به شمار آید.
۱۲- قلب آدمى، در سرشت خود، پذیراى حق و عملکرد و روحیّات منفى او، عامل جمود آن «طبع اللّه على قلوبهم واتّبعوا أهواءهم»
از تعبیر «طبع اللّه على قلوبهم» استفاده مى شود که قلب آدمى در ابتدا، پذیراى سخن حق و قادر به فهم پیام الهى است; ولى در نتیجه عواملى از سوى خود انسان، طبق اراده الهى، قلب کارایى اصلى خود را از دست مى دهد و در برابر حق نفوذناپذیر مى شود.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۶–۳۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۶–۳۸ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۱۶ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۱۶ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۱۶ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۱۶ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۱۶ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱۶–۲۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۱۶
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آزادی کافراناستهزای سخنان محمداستهزای وحیعلمای صحابهموانع درک سخنان محمدکافران در حضور محمداستماع وحیموانع فهم وحیاستماع سخنان محمدافشای کافرانفطریت حق پذیریموانع درک حقایقآثار رذایل اخلاقیهواپرستی کافرانعوامل قساوت قلبعوامل ختم قلبختم قلب کافرانآثار ختم قلبافشاگری خداعذاب منافقانافشای منافقانکفر منافقانتوطئه کافرانتوطئه منافقانموانع حق پذیریاستهزاهای کافرانتوطئه علیه محمدآثار عمل ناپسندروش برخورد کافرانآثار هواپرستیآسیب شناسی دینیعذاب کافرانآثار اراده خداآثار کفرتاریخ صدر اسلام
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۵)
- مُهر شدن و ختمقلب، سبب استهزای حقایق اسمانی
- هواپرستی، عامل استهزای ایات خدا
- استهزای قران، شیوه کافران مکّه+۶ آیه
- پیروی از هواهای نفسانی، باعث محرومیّت از نعمتهای بهشتی+۱ آیه
- کافران، پیرو تمایلات نفسانی خود+۱ آیه
- افشای حرکتهای مرموزانه منافقان برای پیامبر(صلی الله علیه واله) از سوی خداوند
- تلاوت ایات قران، راهی برای هدایت انسانها+۱ آیه
- ختم قلب و کوردلی، مانع تاثیر تلاوت قران بر کافران+۳ آیه
- برخورد انکارامیز کافران، پس از تلاوت ایات خدا و قران برای انان+۱ آیه
- سؤال استهزاامیز کافران، از مؤمنان عالِم، نسبت به وحی و سخنان پیامبر(صلی الله علیه واله) پس از خارج شدن از محضر ان حضرت
- سؤال استهزاامیز کافران از مؤمنان نسبت به وحی و سخنان پیامبر(صلی الله علیه واله) در پی خارج شدن از محضر ان حضرت
- سؤال استهزاامیز منافقان از عالمان، درباره سخنان پیامبر(صلی الله علیه واله) پس از شنیدن
- قوّه شنوایی، از ابزار شناخت حسّی و راهی برای ادراکات عقلی انسان+۳ آیه
- قوّه شنوایی، وسیله ای برای شناخت ایات و حقایق الهی
- منافقان، فاقد شناخت عمیق در درک حقایق+۴ آیه
- ختم قلب (بر اثر گناه)، از موانع شناخت صحیح و درک حقایق+۷ آیه
- هواپرستی، از موانع شناخت و ادراک حقایق+۴ آیه
- کوردلی، مانع استفاده از سخن پیامبر(صلی الله علیه واله) پس از شنیدن ان+۱ آیه
- هواپرستی، مانع استفاده از شنوایی، برای درک پیامها و سخنان پیامبر(صلی الله علیه واله)+۳ آیه
- استفاده برخی کافران از شنوایی، برای استماع سخن وحی واستهزای ان، پس از شنیدن+۱ آیه
- کافران لجوج، محروم از درک و قبول معارف و حقایق، با استفاده از شنوایی خود، در عین شنیدن انها+۲ آیه
- شخصیّتهای عالم و شناخته شده، در میان اصحاب پیامبر(صلی الله علیه واله)
- متفاوت بودن اصحاب رسول اکرم(صلی الله علیه واله) از جهت ایمان، عمل صالح و مقامات معنوی+۲ آیه
- عجز منافقان، از درک صحیح حقایق+۴ آیه
- استهزای قران، شیوه همیشگی کافران+۶ آیه
- قلب انسان، کانون ادراک و شناخت+۷ آیه
- پرده ها و حجابهای قلب، از موانع درک و فهم ایات قران+۳ آیه
- ختم قلب، مانع درک ایات الهی و ایمان به انها+۱ آیه
- ختم قلب ادمی، موجب درک نکردن کلام پیامبر(صلی الله علیه واله)
- هواپرستی، از عوامل مهر خوردن قلب انسان+۱ آیه
- حضور ازادانه کافران در مجلس پیامبر(صلی الله علیه واله)، برای استماع وحی+۱ آیه
- افشای حرکتهای مرموز و سخنان استهزاامیز کافران و منافقان بر ضدّ رسول خدا(صلی الله علیه واله) از جانب خداوند+۱ آیه
- کافران، مردمی هواپرست و فاقد منطق روشن+۳ آیه
- تنها برپایی ناگهانی قیامت، عامل به هوش اورنده کافران لجوج هواپرست+۱ آیه
- حضور کافران، در مجلس محمّد صلی الله علیه و اله، حضوری صوری با اهدافی توطیه امیز
- مراجعه بیثمر بعضی کافران متعصّب به محمّد صلی الله علیه و اله، برای شنیدن قران
- هواپرستی کافران و تیرگی قلب انان، سبب عدم درک درست و انکار رسالت پیامبر صلی الله علیه و اله
- گوش فرادادن برخی مشرکان به کلام پیامبر صلی الله علیه و اله و استهزای ان، در پی خارج شدن از محضر ان حضرت
- هواپرستی برخی مشرکان، مانع فهم کلام پیامبر صلی الله علیه و اله بهرغم گوش فرادادن به کلام ان حضرت
- افشای حرکتهای مرموزانه منافقان، برای پیامبر صلی الله علیه و اله از سوی خداوند
- سؤال استهزاامیز منافقان از عالمان، درباره سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله پس از شنیدن
- منافقان، فاقد شناخت و اندیشه صحیح+۴ آیه
- هواپرستی منافقان، موجب عدم درک انان نسبت به وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله
- هواپرستی موجب از دست دادن ابزارهای شناخت+۲ آیه
- تیرگی قلب و هواپرستی کافران عامل عدم درک صحیح انان از وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله
- پیروی از هواهای نفسانی باعث محرومیّت از نعمتهای بهشتی+۱ آیه
- پیروی از هوای نفس سبب محرومیّت از هدایتهای الهی+۳ آیه
- سؤال استهزاامیز هواپرستان از عالمان درباره سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله
- بیاثر بودن تذکّر و پندگیری هواپرستان پس از فرا رسیدن قیامت+۱ آیه
- گوش فرا دادن هواپرستان به سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله بدون هیچگونه فهم و تامّل
- تهدید هواپرستان به سرنوشت شوم در قیامت، از سوی خداوند+۱ آیه
- هواپرستان غافل از قیامت و اینده خویش در ان، به رغم محقّق شدن علایم ان+۱ آیه
- هواپرستان انسانهایی غافل تا لحظه فرا رسیدن قیامت+۱ آیه
- استهزای کافران نسبت به وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله پس از خارج شدن از محضر ان حضرت
- عدم درک کافران نسبت به وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و اله ناشی از تیرگی قلب و هواپرستی انان