تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَ يُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (30)
بعد از آن شمه‌اى از کيفيت اعمال را در قيامت تذکر فرمايد:
يَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ: بترسيد روزى را که بيابد هر نفسى، ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً: آنچه بجا آورده باشد از خير مانند طاعات و عبادات و مبرات، حاضر گرديده شده نزد خود که ببيند آن را، وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ: و آنچه بجا آورده باشد از بدى مانند افعال ناشايسته و محرمات الهيه، تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 67
وَ بَيْنَهُ: دوست دارد آن نفس، اينکه ميان او و عمل بد او، أَمَداً بَعِيداً: دورى و مسافتى باشد که آن را مشاهده نکند.
تبصره: مفسرين را در تفسير اين آيه سه قول است:
1- آنکه مراد، نامه اعمال است که وقتى مؤمن حسنات خود را مشاهده کند، خرسند و خوشحال گردد؛ و فاسق مشاهده کند سيئات خود را، دوست دارد ميان او مسافت بعيد باشد که آن را نبيند.
2- آنکه مراد، مشاهده جزا و پاداش طاعات و عبادات است به ثواب و رحمت الهى، و ديدن سزا و مکافات معاصى و مخالفت است به عقاب و نقمت سبحانى.
3- مراد، تجسم اعمال است، چنانچه در بعض احاديث وارد شده که اعتقادات و اعمال، در آن نشئه مجسم مى‌شوند. پس اعتقادات صحيحه و اعمال صالحه به صورتهاى نورانى و نيکو در مى‌آيند که ديدن آنها نيز مؤمن را باعث مسرت و لذّت ديگر باشد، و اعمال سيئه و اعتقادات باطله، به صورتهاى ظلمانى و بد هيئت، که ديدن ايشان نيز باعث خوف و اندوه بسيار باشند صاحبان خود را. «1» تکمله: در «اربعينيات» قاضى سعيد قمى (رحمه اللّه) از استاد اساتيد شيخ بهائى (رحمه اللّه) نقل نموده که: روزى به زيارت بعض اهل حال رفت که در مقبره‌اى از مقابر اصفهان مأوى داشت. آن عارف، به شيخ گفت: در اين قبرستان، روز پيش امر غريبى مشاهده کردم. ديدم جماعتى جنازه‌اى را آوردند در فلان مکان دفن نموده و رفتند. چون ساعتى گذشت، بوى خوشى شنيدم که از بوهاى اين نشئه نبود. متحير ماندم، به راست و چپ نظر کردم، ناگاه ديدم جوانى خوش صورت در لباس ملوک مى‌رود تا رسيد به آن قبر. من تعجب
«1» قول اوّل و دوّم در تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 326 ذکر گرديده است. قول سوّم در کتاب شريف بحار الانوار، جلد هفتم، باب هشتم، صفحه 238، 239 از شيخ بهائى نقل شده و به آيات و روايات مؤيّد آن اشاره گرديده است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 68
نمودم از آمدن او، پس نشست نزد قبر، ديدم مفقود شد، گويا داخل در قبر شد.
تفسير اثنا عشرى ج2 68
انى گذشت، ناگاه بوى بدى شنيدم که از هر بوى بدى بدتر بود. نگاه کردم، ديدم سگى مى‌رود بر اثر آن جوان، تا رسيد به آن قبر و پنهان شد. در حال تعجب بودم. ناگاه آن جوان بيرون آمد بد حال و بد هيبت با بدن مجروح، از همان راه که آمده بود برگشت. من به عقب او رفتم، استدعا کردم حقيقت حال را براى من بگو. گفت: من عمل صالح اين ميت بودم، مأمور بودم که در قبر با او باشم. ناگاه اين سگى که ديدى آمد، او عمل بد او بود. من خواستم او را از قبر بيرون کنم تا وفا نمايم به حق صحبت او، سگ مرا دندان گرفت، گوشت مرا کند، مرا مجروح ساخت چنانچه بينى. چون عارف اين حکايت را براى شيخ نقل نمود، شيخ فرمود: راست گفتى، فنحن قائلون بتجسّم الاعمال و تصوّرها بالصّورة المناسبة بحسب الاحوال.
وَ يُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ: و مى‌ترساند شما را خدا از ذات مقدس خود به عقاب و عذاب، به سبب کفر و مخالفت.
نکته: وجه تکرار آيه به جهت آنست که در اول، تحذير است در آن از عقاب بر موالات کفار؛ و در دوم، تحذير است از ارتکاب ساير معاصى. پس نيکو باشد در منهى عنه براى آنکه زجر و منع، ابلغ باشد. و نيز چون مورد مخاطره و هلاک، نفس است، البته تکرار مستحسن باشد.
وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ: و خداى تعالى مهربان است به بندگان که مبالغه فرمايد در تحذير ايشان.
تبصره: آيه شريفه اشاره است به آنکه نهى و تحذير حق سبحانه بندگان خود را از محرمات، محض رأفت به ايشان و عين صلاح آنها است. يا اشاره به آنکه حق تعالى صاحب مغفرت و عقاب است تا به رحمت الهى اميدوار و از عذاب سبحانى ترسناک باشند.
در کتاب کافى- سعيد بن مسيب روايت نموده که حضرت سجاد عليه السّلام هر جمعه در مسجد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم موعظه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 69
مى‌فرمود در ترک دنيا و ترغيب به آخرت: ايّها النّاس اتّقوا اللّه و اعلموا انّکم اليه ترجعون فتجد کلّ نفس ما عملت فى هذه الدّنيا من خير محضرا و ما عملت من سوء، تودّ لو انّ بينها و بينه امدا بعيدا، و يحذّرکم اللّه نفسه، ويحک يا ابن آدم الغافل و ليس بمغفول عنه، يا ابن آدم انّ اجلک اسرع شى‌ء اليک، قد اقبل نحوک حثيثا يطلبک، يوشک ان يدرکک و کأنّ قد اوفيت اجلک و قبض الملک روحک صرت الى قبرک وحيدا. «1» (الحديث) اى گروه مردمان، بپرهيزيد خدا را از مخالفت، و بدانيد که شما بر مى‌گرديد؛ پس مى‌بايد هر فرد فرد نفسى آنچه بجا آورده از کارهاى خوب حاضر، و آنچه بجا آورده از کارهاى بد، دوست دارد که ميان او و عملش مسافت دورى باشد. و مى‌ترساند شما را خدا از ذات احديت خود. واى بر تو اى پسر آدم که غافل هستى و حال آنکه غفلت نشود از تو. اى پسر آدم بدرستى که مرگ تو سريعتر چيزى است به تو، رو آورد به تو، به سرعت، نزديک است درک کند تو را، و به تحقيق وفا شود اجل تو و قبض کند روح تو را ملک و برگردى به سوى قبر خود، تنها، پس برگردد روح تو و داخل شوند نکير و منکر براى پرسش، و اول چيزى که سؤال کنند، از پروردگار تو است و کتابى که تلاوت نمودى و از امامى که ولايت او را دارا شدى. پس از آن از عمر تو که فانى کردى و مال تو از کجا کسب نمودى و در چه خرج کردى، پس بگير سلاح خود را و مهيا کن جواب را پيش از سؤال.