تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (31)
«1» روضه کافى، جلد هشتم، صفحه 72، حديث 29- تحف العقول، صفحه 249
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 70
شأن نزول: نصارى گفتند: ما تعظيم مسيح کنيم به جهت دوستى خدا. و يهود گفتند: ما دوستان خدا هستيم. مشرکان گفتند: ما به توسط بتان تقرب به خدا جوئيم؛ حق تعالى بر ردّ قول ايشان آيه شريفه نازل فرمود:
قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ: بگو اى پيغمبر به نصارى و يهود و مشرکان، اگر هستيد شما از کسانى که دوست مى‌داريد خدا را و لاف محبت و دوستى او را مى‌زنيد، فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ: پس پيروى کنيد مرا در اوامر و نواهى تا دوست دارد شما را خداوند، وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ: و بيامرزد براى شما گناهان شما را به سبب پيروى پيغمبر و عمل به سنت او، وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ: و خداى تعالى بسيار آمرزنده است کسانى را که در متابعت ثابت باشند، مهربان است بر ايشان به رحمت خاصه و عطاياى فاضله.
تنبيه: در آيه شريفه چند مطلب است:
مطلب اول- بيان محبت: محبت يعنى دوستى، و آن از صفات نفسانى و امور اضافى است که عبارت باشد از ميل نفس به چيزى براى رسيدن به کمال او، و بدين واسطه نفس را بدان نزديک سازد. پس بنده مؤمن چون داند که کمال حقيقى نيست مگر تقرّب به خدا و هر کمالى سواى آن از جانب او و به او مى‌باشد، پس حبّ او به خدا و براى خدا و در راه خدا باشد؛ و اين مقتضى اراده طاعت و رغبت بنده است در هر چه موجب تقرّب باشد به خداى تعالى.
مطلب دوم- اقسام محبت: بزرگان فرموده‌اند محبت چهار قسم مى‌شود:
1- محبت سببى: آنست که حصول آن به اسباب باشد از نسب و قرابت و صداقت و طبيعت.
2- محبت تکليفى: آنست که خداى تعالى کافّه امت را امر و تکليف فرموده به اينکه محبت پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه معصومين عليهم السلام در قلوب خود جاى دهند، به مرتبه‌اى که دوستى ايشان از محبت مال و جان و اولاد مقدّم باشد، و لذا حضرت فرمود:
و الّذى نفسى بيده لا يؤمننّ عبد حتّى اکون احبّ اليه من نفسه و ابويه و اهله و ولده
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 71
و النّاس اجمعين: «1» قسم به آن ذاتى که جان من در تحت قدرت او است، البته ايمان نياورده بنده تا آنکه بوده باشم من دوستدارتر نزد او از پدر و مادرش و اهل و اولادش و همه مردمان تماما.
و نيز فرمود: احبّوا اهل بيتى لحبّى: «2» دوست بداريد اهل بيت مرا به سبب محبت من.
3- محبت خلقى: آنست که خداوند بعد از استکمال مؤمنين در ايمان و رسوخ آن در قلب آنان، خداوند تعالى مى‌آفريند محبتى در قلب آنان که منبعث شود از آن تعظيم و تکريم اولياء و اصفياء را، چنانچه فرمايد: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا؛ «3» که تفسير شده به مودت آل محمد عليهم السلام، چنانچه در «صواعق محرقه» ابن حجر روايت نموده: ما من مؤمن الّا و فى قلبه حبّ علىّ و اهل بيته. «4» هيچ مؤمنى نيست مگر که در قلب او محبت على عليه السّلام و اهل بيت او باشد.
4- محبت التزامى: آنست که مؤمن وقتى تمام مراتب ايمان و اعمال صالحه را دارا شد، خود را به مرتبه‌اى رساند که ذات يگانه الهى او را دوست دارد، يعنى لازمه دوستى که الطاف خاصه است در باره او منظور فرمايد، اينست که در آيه شريفه فرموده: مَنْ يَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ.
مطلب سوم- از تفسير آيه شريفه چنين مستفاد مى‌شود ملازمه بين دوستى خدا با متابعت حضرت رسالت و آل عصمت عليهم السلام؛ و هر که ادعاى
«1» بحار الانوار، جلد 22، صفحه 88، حديث 41
«2» سنن ترمذى، کتاب المناقب، باب 32 (جلد 5، صفحه 664، حديث 3789)
«3» سوره مريم، آيه 96
«4» در کتاب بحار الانوار، جلد 39، صفحه 290، حديث 87، بنقل از تفسير فرات، با اندکى تفاوت آمده است. روايات پيرامون محبّت على و اهل البيت در مجلدات مختلف کتاب احقاق الحق، کتاب غاية المرام و ساير کتب حديثى ذکر شده است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 72
محبت خدا نمايد و در پيروى ايشان تکاهل ورزد، هر آينه در ادعاى خود کاذب باشد، و احاديث بسيار در آن وارد شده از جمله:
1- در کتاب «کافى» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است در صحيفه‌اى که بيرون آورد براى اصحابش فرمود: هر که بخواهد بداند خدا دوست مى‌دارد او را، پس بايد عمل کند به طاعت خدا، و هر آينه پيروى نمايد ما را. آيا نشنيده‌اى فرمايش خداوند عزّ و جلّ به پيغمبر خود فرموده: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ. قسم به خدا اطاعت نکند خدا را بنده‌اى هرگز، مگر آنکه داخل فرموده خدا در اطاعت خود متابعت ما را؛ و قسم به خدا پيروى نکند ما را بنده‌اى هرگز، مگر آنکه دوست دارد او را خدا؛ و قسم به خدا وانگذارد کسى متابعت ما را، مگر آنکه دشمن دارد ما را؛ و قسم به خدا دشمن ندارد کسى ما را هرگز، مگر آنکه نافرمانى نموده خدا را، و هر که بميرد به حالت نافرمانى خدا، رسوا کند او را خدا و بياندازد او را به رو در آتش جهنم. «1» 2- عياشى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده فرمود: نيست دين مگر محبت، به دليل آيه شريفه: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ «2» (الخ). و در حکم رسول است کسى که خدا و رسول امر فرموده به دوستى و اتباع او. به تحقيق کمال محبت حاصل نمى‌شود مگر به تمسک محبت اوصياى آن حضرت.
3- «تفسير برهان»- عن ابى عبد اللّه عليه السّلام قال: انّى لارجو النّجاة لمن عرف حقّنا من هذه الامّة الّا لاحد ثلثة، صاحب سلطان جائر و صاحب هوّى و الفاسق المعلن. ثمّ تلا: «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ» حضرت صادق عليه السّلام فرمود: بدرستى که من اميدوارم نجات را براى کسى که شناخت حق ما را از اين امت، مگر يکى از سه نفر را: مصاحب سلطان جائر، و صاحب هوى، و فاسقى که ظاهر کننده باشد فسق را پس تلاوت فرمود: قل ان
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 276، حديث 2
«2» تفسير عياشى، جلد اوّل، صفحه 167، حديث 25 به نقل از امام باقر عليه السّلام ذکر شده است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 73
کنتم تحبون اللّه فاتبعونى يحببکم اللّه. «1» 4- «عياشى» روايت نموده: قيل لابى عبد اللّه عليه السّلام: جعلت فداک انّا نسمّى باسمائکم و اسماء آبائکم، فينفعنا ذلک؟ فقال: اى و اللّه و هل الدّين الّا الحبّ! قال اللّه تعالى: إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ. «2» خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض شد: فدايت شوم بدرستى که ما اسم گذاريم به نامهاى شما و اسامى پدران شما، پس فايده دهد ما را آن؟ فرمود: آرى، به خدا قسم نيست دين مگر دوستى؛ خداى تعالى فرمايد: إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ.