در آيه‌ى قبل، از پيشى‌گرفتن بر رسول خدا و دستورات الهى در عمل نهى شد و در اين آيه، از بلند کردن صدا در حضور پيامبر در گفتار و سخن گفتن. در آيه‌ى 63 سوره‌ى نور نيز سفارش شده که پيامبر را مانند خود صدا نزنيد، بلکه با احترام و مؤدّبانه نام ببريد.
حفظ عمل، مهم‌تر از خود عمل است. اعمال ما گاهى از اوّل خراب است، چون با قصد ريا و خودنمايى شروع مى‌شود، گاهى در وسط کار به خاطر عُجب و غرور از بين مى‌رود و گاهى در پايان کار به خاطر بعضى از اعمال حبط مى‌شود. به همين جهت قرآن مى‌فرمايد: هر کسى عمل خود را تا قيامت بياورد و از آفات بيمه کند، ده برابر پاداش داده مى‌شود: «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها» «1» و نمى‌فرمايد: هر کس عملى را انجام دهد، ده برابر پاداش دارد. زيرا ميان انجام عمل در دنيا و تحويل آن در قيامت، فاصله‌ى زيادى است.
چنانکه در روايتى رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: براى هر ذکرى، درختى در بهشت کاشته مى‌شود، شخصى گفت: پس ما در بهشت درختان زيادى داريم! حضرت فرمود: بله، ولى گاهى گناه و اعمالى از شما سر مى‌زند که آن درختان را مى‌سوزاند. سپس آيه فوق را تلاوت فرمود. «2»
قرآن، حبط اعمال را، يک جا براى کفر و شرک آورده و يک جا براى بى‌ادبى در محضر پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله، پس کيفر بى‌احترامى به پيامبر، هم‌وزن کيفر کفر و شرک است.
يکى از ياران پيامبر که در حضور پيامبر بلند سخن گفته بود، هنگامى که شنيد صداى بلند او سبب از بين رفتن و نابودى کارهاى خوب او مى‌شود، بسيار ناراحت شد. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: صداى بلند تو براى خطابه و سخنرانى بود و حساب تو از ديگران جداست. «3»
در جمله‌ى «أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ»، اين نکته نهفته است که برخى اعمال آثار وضعى دارد و آن آثار وابسته به دانستن يا ندانستن ما نيست.
اگر انسان مايعى سمّى بخورد مسموم مى‌شود، گرچه گمان کند آب است. اگر به سيم برق دست بزنيم، دچار برق گرفتگى مى‌شويم، گرچه گمان کنيم برق ندارد. برخى گناهان، سبب
«1». انعام، 160.
«2». بحار، ج 8، ص 186.
«3». تفسير مجمع‌البيان.
جلد 9 - صفحه 159
پيدايش قحطى، زلزله، کوتاه شدن عمر، ذلّت و خوارى مى‌شود، گرچه خود انسان از عامل پيدايش اين آثار خبرى نداشته باشد.
گرچه بلند کردن صدا در مقابل پيامبر بى‌ادبى به پيامبر صلى الله عليه و آله است که به خاطر مقام والاى آن حضرت، سبب حبط اعمال مى‌شود، ولى قرآن به ما سفارش کرده که نسبت به همه‌ى مردم ادب را رعايت کنيم و آرام سخن بگوييم. چنانکه لقمان عليه السلام به فرزندش مى‌گويد:
«وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ» صداى خود را فرو گير و آرام سخن بگو. سپس صداهاى بلند را به صداى الاغ تشبيه کرده است: «إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ» «1»
مسئله‌ى صداى بلند و آلودگى صوتى، امروزه يکى از مشکلات جامعه‌ى بشرى است که گاهى به اسم عروسى، گاهى به اسم عزا، گاهى در مسجد و گاهى در کوچه و خيابان و زمين ورزش، آرامش را از مردم سلب مى‌کند.
نمونه‌هاى بى‌ادبى به پيامبر
الف: پيامبر اسلام در آستانه‌ى رحلت، تقاضاى قلم و کاغذى کرد و فرمود: مى‌خواهم چيزى بگويم و بنويسيد که بعد از آن هرگز گمراه نشويد! در ميان حاضران خليفه‌ى دوّم گفت:
بيمارى پيامبر شديد شده و سخنانش بى‌ارزش است، شما قرآن داريد و نيازى به نوشتن نيست. سر و صدا به موافقت و مخالفت بلند شد. حضرت فرمود: برخيزيد و برويد. «2»
مرحوم علامه سيد شرف‌الدين، صاحب کتاب المراجعات، مى‌فرمايد: گرچه قلم و کاغذ نياوردند و چيزى نوشته نشد، ولى مى‌توان خط نانوشته را خواند. زيرا با بررسى روايات خواهيم ديد که پيامبر اين مطلب را بارها بيان فرموده است که من از ميان شما مى‌روم و دو چيز گرانبها را به جا مى‌گذارم که اگر به آن دو تمسّک کنيد، هرگز گمراه نشويد و آن دو، قرآن و اهل‌بيت من هستند. «انى تارک فيکم الثقلين ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا کتاب الله و عترتى اهل بيتى» «3»
«1». لقمان، 19.
«2». صحيح مسلم، ج 3، ص 1259.
«3». وسائل، ج 27، ص 33.
جلد 9 - صفحه 160
پس در اينجا نيز مراد آن حضرت تمسّک به قرآن و اهل‌بيت بوده است.
ب: هنگامى که امام حسن مجتبى عليه السلام شهيد شد و خواستند او را در کنار قبر جدّش رسول‌خدا صلى الله عليه و آله دفن کنند، عايشه جلوگيرى کرد و اين امر باعث بلند شدن سر و صداى مردم شد. امام‌حسين عليه السلام با تلاوت آيه‌ى لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ ... مردم را امر به سکوت کرد و فرمود: احترام پيامبراکرم صلى الله عليه و آله پس از مرگ حضرت نيز همچون زمان حيات او لازم است. «1»
مقدّسات در اسلام
در تمام دنيا با وجود عقائد مختلف، به بزرگان خود احترام خاصّ مى‌گزارند. شهرها، خيابان‌ها، دانشگاه‌ها، فرودگاه‌ها، مدارس و مؤسسات را به نام آنان نام‌گذارى مى‌کنند. در اسلام نيز برخى افراد و حتّى برخى گياهان و جمادات قداست دارند.
در اسلام ريشه‌ى قداست و کرامت هر چيزى، وابستگى آن به ذات مقدّس خداوند است و هر چه اين وابستگى بيشتر باشد، قداست هم بيشتر است و ما بايد احترام ويژه‌ى آن را حفظ کنيم. امّا مقدّسات:
1. خداوند سرچشمه قدس است و مشرکان که ديگران را با خدا يکسان مى‌پندارند، در قيامت به انحراف خود اقرار خواهند کرد و به معبودهاى خيالى خود خواهند گفت: رمز بدبختى ما اين است که شما را با پروردگار جهانيان يکسان مى‌پنداشتيم. «إِذْ نُسَوِّيکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ» «2»
در قرآن از تسبيح و تنزيه خداوند زياد سخن به ميان آمده است، يعنى ما بايد براى خدا آن احترام وقداستى را بپذيريم که هيچ‌گونه عيب ونقصى براى او تصوّر نشود. نه تنها ذات او، بلکه نام او نيز بايد منزّه باشد. «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى» «3»
2. کتاب خدا نيز احترام و قداست ويژه‌اى دارد. وقتى خداوند قرآن را عظيم مى‌داند، «4» پس ما بايد آن را تعظيم کنيم، وقتى قرآن را کريم مى‌داند، «5» ما بايد آن را تکريم کنيم، و چون قرآن را مجيد مى‌داند، «6» ما بايد آن را تمجيد کنيم.
«1». تفسير نمونه.
«2». شعراء، 98.
«3». اعلى، 1.
«4». حجر، 87.
«5». واقعه، 77.
«6». ق، 1.
جلد 9 - صفحه 161
3. رهبران الهى، تمام انبيا و جانشينان بر حقّ آن بزرگواران به خصوص حضرت محمّد صلى الله عليه و آله و اهل‌بيت او، داراى مقام مخصوصى هستند که در اين سوره پاره‌اى از آداب برخورد با آن حضرت بيان شده است: بر آنان پيشى نگيريم، بلندتر از آنان صحبت نکنيم و در آيات ديگر، فرمان صلوات بر پيامبر داده شده است. «1»
البتّه بايد به اين نکته توجّه کنيم که پس از رحلت پيامبر نيز، زيارت آن حضرت «2» و زيارت و احترام جانشينان و ذريّه آن بزرگوار و تمام کسانى که به گونه‌اى به آن حضرت نسبت دارند، به خصوص علماى ربّانى و فقهاى عادل و مراجع تقليد که به فرموده‌ى روايات، جانشينان پيامبرند، بر ما لازم است. چنانکه در حديث مى‌خوانيم: کسى که سخن فقيه عادل را رد کند، مثل کسى است که سخن اهل‌بيت پيامبر عليهم السلام را رد کرده و کسى که سخن آنان را رد کند، مثل کسى است که سخن خدا را رد کرده باشد. «3»
نه تنها شخص پيامبران، بلکه آنچه مربوط به آنان است، قداست و کرامت دارد. در قرآن مى‌خوانيم: صندوقى که موسى عليه السلام در زمان نوزاديش در آن نهاده و به دريا انداخته شده بود و پس از آن يادگارهاى موسى و آل‌موسى در آن نگهدارى مى‌شد، به قدرى مقدّس بود که فرشتگان آن را حمل مى‌کردند و باعث پيروزى بر دشمنان مى‌شد. «4»
4. در اسلام، والدين از کرامت و قداست خاصّى برخوردارند. در قرآن پنج مرتبه بعد از سفارش به يکتاپرستى، احسان به پدر و مادر مطرح شده «5» و تشکّر از آنان، در کنار تشکّر از خداوند آمده است. «6»
احترام والدين تا آنجا است که نگاه همراه با محبّت به والدين عبادت است و به ما سفارش
«1». احزاب، 56.
«2». در کتب متعدّد مانند کتاب تبرّک الصحابه نوشته آيةاللَّه احمدى ميانجى صدها نمونه ازاحترام اصحاب پيامبر به رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در زمان حيات و بعد از رحلت ايشان ذکر شده است.
«3». بحار، ج 27، ص 238.
«4». بقره، 248.
«5». بقره، 83؛ نساء، 36؛ انعام، 151؛ اسراء، 23؛ احقاف، 15.
«6». لقمان، 14.
جلد 9 - صفحه 162
شده صداى خود را بلندتر از صداى آنها قرار ندهيد، سفرى که سبب اذيّت آنان مى‌شود، حرام است و بايد در آن سفر نماز را کامل خواند.
5. در اسلام، بعضى زمان‌ها مثل شب قدر، بعضى مکان‌ها مثل مسجد، بعضى سنگ‌ها مثل حجرالاسود، بعضى آبها مثل زَمزم، بعضى خاک‌ها مثل تربت امام حسين عليه السلام، بعضى لباسها مثل لباس احرام، مقدّس شمرده شده است و بايد براى آنها احترام خاصّى قائل شد.
در قرآن مى‌خوانيم: حضرت موسى به احترام وادى مقدّس، هنگام ورود به آنجا کفش خود را بيرون آورد. «فَاخْلَعْ نَعْلَيْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً» «1»
مسجدالحرام مکان مقدّسى است که مشرک، حقّ ورود به آنجا را ندارد. «إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ» «2»
محلّ عبادت و مساجد مقدّس است و هنگامى که به مسجد مى‌رويد، زيبا و پاکيزه برويد.
«خُذُوا زِينَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» «3» و فرد جُنُب و ناپاک، حقّ توقّف در مسجد را ندارد. «وَ لا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ» «4»
مسجد به قدرى عزيز است که افرادى مثل حضرت ابراهيم، اسماعيل، زکريّا و مريم عليهم السلام مسئول تطهير آن بوده‌اند. «طَهِّرا بَيْتِيَ» «5» حتّى مادر مريم که خيال مى‌کرد فرزندش پسر است، نذر کرد او را خادم مسجدالاقصى قرار دهد. «إِنِّي نَذَرْتُ لَکَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً» «6»
6. انسان با ايمان نيز داراى قداست وکرامت است، تا آنجا که آبروى مؤمن از کعبه بيشتر است و آزار و غيبت او حرام و دفاع از حقّ او واجب و حتّى بعد از مرگ نيز نبش قبر او حرام است.