سه سوره‌ى مائده، حجرات و ممتحنه که درباره مسائل حکومتى و اجتماعى است، با جمله‌ى «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» شروع شده است.
در آغاز سوره‌ى مائده مى‌خوانيم: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» اى کسانى که ايمان آورده‌ايد! به پيمان‌هاى خود وفادار باشيد و در سوره‌ى ممتحنه مى‌خوانيم: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِياءَ» اى کسانى که ايمان آورده‌ايد! دشمن من و دشمن خود را سرپرست خود قرار ندهيد و در اين سوره مى‌خوانيم: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد! بر حکم خدا و رسول پيشى نگيريد.
اين آيه مى‌خواهد مؤمنان را همچون فرشتگان تربيت کند، زيرا قرآن درباره‌ى آنها مى‌فرمايد: در سخن بر خدا سبقت نمى‌گيرند و تنها طبق دستور او عمل مى‌کنند.
«لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ» «1»
قرآن، موارد تقدّم و پيشى گرفتن بر پيامبر را بيان نکرده است تا شامل نهى از انواع پيش
«1». انبياء، 27.
جلد 9 - صفحه 155
افتادن‌ها در امور عقيدتى، اجتماعى، سياسى، اقتصادى و غير آن در گفتار وکردار گردد.
خداوند از تقدّم بر رهبر جامعه اسلامى به شدّت نهى نموده است، زيرا کسى که در کارهايش از خدا و پيامبر پيشى مى‌گيرد، در مديريّت نظام اسلامى خلل وارد کرده و جامعه را به هرج ومرج مى‌کشاند و در حقيقت نظام قانون‌گذارى را بازيچه تمايلات خود قرار مى‌دهد.
عمل به اين آيه، جلوى بسيارى از خطاها را مى‌گيرد. زيرا گاهى خواسته‌ى مردم، پيروى انسان از حدس و تخمين يا ميل به ابتکار ونوآورى و يا قضاوت عجولانه و يا گمان آزادانديشى، انسان را وادار به گفتن، نوشتن و يا گرفتن تصميماتى مى‌کند که ناخودآگاه از خواسته‌ى خدا و رسول جلو مى‌افتد. همان گونه که گروهى به گمان عبادت، قاطعيّت، انقلابى بودن و زهد و ساده زيستى، از خدا و رسول پيشى گرفتند و به قول معروف کاسه‌ى داغ‌تر از آش شدند.
پذيرش و عمل به آن دسته از آداب و عادات و رسوم اجتماعى و يا مقرّرات و قوانين بشرى که ريشه در قرآن و حديث ندارد و برخاسته از عقل و فطرت نيست، نوعى پيش افتادن از خدا و رسول است.
نمونه‌هاى پيش‌افتادن
به چند نمونه تاريخى از پيشى گرفتن بر پيامبر که در تفاسير و روايات آمده، توجّه کنيم:
1. در عيد قربان، گروهى قبل از پيامبر صلى الله عليه و آله قربانى کردند، به آنان گفته شد: «لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ» «1»
2. پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله گروهى را براى تبليغ نزد کفّار فرستاد. کفّار نمايندگان پيامبر را کشتند و تنها سه نفر توانستند فرار کنند. اين سه نفر در مسير بازگشت دو نفر از کفّار قبيله‌ى بنى‌عامر را به انتقام کشته شدن دوستان خود کشتند، در حالى که آن دو نفر بى‌تقصير بودند. قرآن آنان را به خاطر اين عمل خودسرانه توبيخ کرد که چرا بدون دستور پيامبر دست به اين عمل زديد؟ «2» «لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ»
«1». تفسير کشّاف.
«2». تفسير کشّاف.
جلد 9 - صفحه 156
3. قوم بنى‌تميم از پيامبر صلى الله عليه و آله امير و حاکم خواستند. خليفه‌ى اوّل و دوّم هر کدام شخصى را پيشنهاد کردند و با هم مشاجره مى‌کردند که کانديداى من بهتر است، آيه نازل شد:
لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ ... و لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ «1»
4. امام معصوم عليه السلام به شخصى فرمود: اين دعا را بخوان: لا اله الا الله ... تا آنجا که مى‌فرمايد: «يحيى و يميت». شنونده از پيش خود جمله‌اى اضافه کرد و گفت: «و يميت و يحيى» حضرت فرمودند: جمله‌ى تو صحيح است، امّا آنچه من مى‌گويم بگو و سپس آيه‌ى «لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ» را براى او تلاوت فرمودند. «2»
5. بعضى اصحاب پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله خواب و خوراک و آميزش با همسر را بر خود حرام کردند.
حضرت ناراحت شده و مردم را جمع کرده و فرمودند: من خودم غذا مى‌خورم، مى‌خوابم و با همسرم زندگى مى‌کنم. راه و روش و سيره‌ى زندگى من اين است، پس هرکس از اين راه پيروى نکند، از من نيست. «فمن رغب عن سنتى فليس منى» «3»
6. با اين که پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ازدواج موقّت را شرعى و قانونى اعلام فرمودند، امّا خليفه‌ى دوم آن را حرام کرد. اين خود، نوعى پيش افتادن از پيامبر صلى الله عليه و آله است که در اين آيه از آن نهى شده است. «لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ»
7. در سال هشتم هجرى که پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله براى فتح مکه از مدينه حرکت کردند، بعضى از مسلمانان در اين سفر روزه خود را افطار نکردند، با اين که مى‌دانستند مسافر روزه ندارد و مى‌ديدند که پيامبر صلى الله عليه و آله افطار کرده است. اينها در واقع از پيامبر صلى الله عليه و آله پيشى گرفتند.